Minder regels, meer beleid?

Dit artikel is geschreven door Ger van Gils
.

De Nederlandse overheid heeft weer een probleem ontdekt: ondernemers hebben te veel last van regels. Regeldruk belemmert investeringen en kost tijd en geld. Volgens minister Heinen zet het zelfs de ‘handrem op onze economie’. In een strategisch voorzetje stuurde Ondernemend Nederland voorzitter Erik Ziengs eerder deze maand een ‘brandbrief’ waarin hij waarschuwt voor het stapelen van regels en spreekt van ‘code rood’ voor ondernemers.

Is de boodschap aangekomen? Gaat er echt iets veranderen? De tekenen staan niet gunstig. Een snelle inventarisatie van wat zich in nauwelijks een week aandient, levert de volgende oogst op: een voorstel om woningcorporaties te verplichten de huur van bepaalde huurders jaarlijks te verhogen, plannen voor elektronische facturering en digitale btw-rapportage per transactie en bij de voorbereiding op mogelijke voedseltekorten klinkt alweer de mogelijkheid om supermarkten tot maatregelen te verplichten.

 

De bestuurlijke reflex

Wat gebeurt er wanneer de overheid constateert dat zij ondernemers met te veel regels belast? Ook dan wordt het ‘handboek bestuurskunde’ erbij gepakt.

Opmerkelijk is dat dit nauwelijks verschilt van wat er gebeurt wanneer de overheid een willekeurig ander maatschappelijk probleem signaleert. Ook een teveel aan overheidssturing wordt aangepakt met de vertrouwde instrumenten van overheidssturing.

Er wordt onderzoek gedaan. De omvang van het probleem wordt gemeten. Er worden doelstellingen vastgesteld. Regels worden geïnventariseerd. Sommige worden geschrapt, andere vereenvoudigd. De voortgang wordt gemonitord. Er komen toetsen en indicatoren. Inmiddels is er zelfs een jaarlijks terugkerende Vereenvoudigingswet om regels eenvoudiger te maken. De paradox valt kennelijk op: ook Kustaw Bessems wees er afgelopen week in de Volkskrant op dat de overheid zichzelf steeds ingewikkelder maakt, terwijl zij met een ‘Vereenvoudigingswet’ regels probeert te schrappen.

Dat is geen toeval. Het is de gebruikelijke bestuurlijke reflex geworden. Zelden luidt de conclusie dat een regel kan worden afgeschaft, een verplichting opgeheven of beleid eenvoudigweg beëindigd. Nog minder vaak wordt de vraag gesteld die eraan vooraf zou moeten gaan: waarom moet de overheid dit regelen? Juist die vraag zou het uitgangspunt moeten zijn. Mensen verschillen in voorkeuren, kennis, inzichten en omstandigheden. Zij kunnen zelf beslissingen nemen, oplossingen uitproberen die bij hun situatie passen en de gevolgen daarvan dragen. Niet hun vrijheid om dat te doen behoeft telkens een rechtvaardiging. De ingreep die die vrijheid beperkt, vraagt om rechtvaardiging.

 

Wie weet wat de beste keuze is?

Het voorbeeld van verplichte elektronische facturering laat zien hoe ver we inmiddels van dat uitgangspunt verwijderd zijn. Voor grensoverschrijdende transacties vloeit de verplichting voort uit Europese regelgeving. De Nederlandse politiek kiest er echter voor e-facturatie vanaf juli 2030 ook verplicht te stellen voor binnenlandse zakelijke transacties. Verplichte digitale btw-rapportage per transactie volgt vanaf juli 2031.

Het kabinet weet al dat het bedrijven helpt hun processen te automatiseren. Onderzoek zou laten zien dat e-facturatie per verzonden en ontvangen factuur een forse kostenbesparing kan opleveren. Wel moet volgens staatssecretaris Eerenberg nog nader worden onderzocht hoeveel extra kosten en administratief werk de verplichting ondernemers in de praktijk oplevert.

Maar uit een berekende gemiddelde kostenbesparing volgt niet dat de verplichting ‘ondernemers kosten bespaart’. Dat hangt af van de omstandigheden van de individuele onderneming: de bestaande systemen, het aantal facturen, klanten en leveranciers, implementatiekosten en de manier waarop de administratie is georganiseerd. Misschien verstuurt een ondernemer maar weinig facturen. Misschien wil zij haar geld voorlopig ergens anders aan besteden. Misschien laat zij de boekhouding voor een vriendenprijs doen door een sympathieke oudere boekhouder die weinig op heeft met computers en automatisering. Voor de ene ondernemer is de overstap vrijwel vanzelfsprekend, voor de andere helemaal niet. Er zijn talloze redenen waarom de afweging voor elke afzonderlijke onderneming anders kan uitvallen dan uit een gemiddelde kostenberekening volgt.

Voor onderzoekers is dat doorgaans een werkelijkheid buiten hun rapporten. Zij berekenen gemiddelden en spreidingen, identificeren afwijkende waarden die ze als ‘uitbijters’ buiten beschouwing kunnen laten en presenteren de uitkomsten vervolgens in fraaie tabellen en spreadsheets. Maar daarmee is nog niet de kennis beschikbaar om voor iedere ondernemer te bepalen wat de beste keuze is.

Voor wie elektronische facturering werkelijk goedkoper en gemakkelijker is, is er voldoende reden om haar in te voeren. Veel ondernemers hebben dat al gedaan. Anderen blijkbaar nog niet. Dat kan onverstandig zijn. Maar ook het recht om een andere voorkeur te hebben, een andere afweging te maken of zelfs om een fout te maken, behoort tot de zelfstandigheid van de ondernemer.

Bij een verplichting verdwijnt die afweging. De ondernemer mag niet langer zelf beslissen of de investering voor zijn bedrijf de moeite waard is. De beslissing is voor hem genomen.

 

Regeldruk als optimalisatieprobleem

Opmerkelijk genoeg heeft het kabinet zelf iets van deze problematiek onderkend. De toenmalige minister van Economische Zaken Karremans omschreef eind vorig jaar de reflex van de overheid als het willen ‘wegmanagen’ van risico’s met regels. Volgens hem gebeurt dat soms tot ver achter de komma en kan daardoor de lust tot ondernemen verdwijnen.

Moeten we ons nu werkelijk gerustgesteld voelen door een glorend besef dat er ‘misschien sprake is van een beetje veel van het goede’ en van voornemens om honderden regels te ‘schrappen of te vereenvoudigen’?

Mogelijk ruimt zo’n operatie wat verouderde en uitgeholde regels op. Maar de bestuurlijke machine die voortdurend nieuwe regels produceert blijft draaien. Sterker nog: het gevaar bestaat dat vereenvoudiging zelf onderdeel van die machine wordt. Regels moeten beter worden ontworpen, beter worden getoetst, beter gemonitord en efficiënter uitgevoerd. Regeldruk wordt zo een optimalisatieprobleem: hoe bereiken we met minder regels en lagere administratieve lasten dezelfde beleidsdoelen? Daarmee blijft juist de vraag buiten beeld die aan iedere optimalisatie vooraf zou moeten gaan: waarom zijn dit overheidsdoelen en waarom moeten anderen worden verplicht eraan bij te dragen?

De productie van nieuw beleid gaat ondertussen onophoudelijk verder. In de Troonrede worden alweer de nodige nieuwe maatschappelijke doelstellingen aangekondigd die vragen om nieuwe instrumenten. Nieuwe risico’s die vragen om nieuwe waarborgen. Nieuwe ongewenste effecten die vragen om nieuwe correcties.

 

Wanneer regels elkaar in de weg zitten

Naarmate het regelcomplex uitdijt, ontstaat bovendien een probleem dat met het tellen van regels nauwelijks zichtbaar wordt. Regels staan niet los van elkaar. Ze grijpen in elkaar en kunnen ondernemers tegelijk verantwoordelijkheden opleggen en beperken in de manier waarop zij daaraan invulling mogen geven. Het kabinet erkent dat probleem zelf: in zijn aanpak van de regeldruk noemt het naast onnodige administratieve lasten ook expliciet ‘tegenstrijdige verplichtingen’ waarmee ondernemers worden geconfronteerd.

Een werkgever is bijvoorbeeld samen met een zieke werknemer verantwoordelijk voor diens re-integratie. Doet zij volgens het UWV onvoldoende, dan kan ze worden verplicht maximaal een jaar langer loon door te betalen. Tegelijkertijd mag zij vanwege de privacybescherming niet beschikken over medische informatie over de aard en oorzaak van de ziekte. De werkgever draagt dus een aanzienlijke verantwoordelijkheid voor een proces waarvan de overheid tegelijkertijd bepaalt over welke informatie zij mag beschikken. Het laat iets fundamenteels zien: iedere regel dient een doel, maar het geheel wordt steeds ingewikkelder en beslissing, kennis en verantwoordelijkheid komen steeds verder uit elkaar te liggen.

Dat verschijnsel is belangrijker dan één ongelukkig gekozen regel. De ene beleidsdoelstelling vraagt iets wat een andere beleidsdoelstelling bemoeilijkt. Een nieuwe verplichting veroorzaakt ongewenste gevolgen waarvoor vervolgens uitzonderingen nodig zijn. Die uitzonderingen moeten worden afgebakend en gecontroleerd. Daarvoor zijn weer regels nodig. Vervolgens blijken ook die regels nieuwe problemen op te leveren. De administraties en rapportages van maatregelen, controles, naleving, overtredingen, sancties, enz. dijen ondertussen almaar verder uit.

Een steeds dichter net van regels wordt steeds moeilijker consistent te houden. Hoe meer regels, hoe groter de kans dat ze tegenstrijdige verplichtingen of verboden opleggen.

 

Wie beslist, wie draagt de gevolgen?

Voor ondernemers betekent dat meer dan extra formulieren en verloren uren. Zij moeten zich bewegen binnen beslissingen die anderen voor hen hebben genomen, tussen verplichtingen die niet noodzakelijk op elkaar aansluiten, terwijl de economische gevolgen uiteindelijk wel bij hen terechtkomen. Daarmee wordt de verhouding tussen beslissingsmacht en verantwoordelijkheid steeds merkwaardiger. Wie zelf beslist, kan op zijn beslissing worden aangesproken. Maar wat betekent persoonlijke verantwoordelijkheid wanneer steeds meer van de beslissingsruimte vooraf door regels, procedures en protocollen is ingevuld?

Een ondernemer wordt uiteindelijk afgerekend op een winst-en-verliesrekening. Hij kan niet eindeloos doorgaan met oplossingen die meer kosten dan ze opleveren. Voor de overheid bestaat die correctie niet. De kosten van een beleidsmaatregel komen niet terecht bij wie haar bedenkt of uitvoert; via belastingen en heffingen worden zij bij anderen neergelegd. Waar de ondernemer uiteindelijk door verlies tot terughoudendheid wordt gedwongen, ontbreekt voor de overheid een vergelijkbare automatische rem.

Maar het gaat niet alleen om winst en verlies in geld of uren. Regels beperken ook de ruimte om zelf beslissingen te nemen. En dat probleem beperkt zich niet tot ondernemers. Ook in onderwijs, zorg, volkshuisvesting en andere delen van de samenleving bepaalt regelgeving steeds meer wie welke beslissingen mag nemen en binnen welke kaders. Achter vrijwel iedere afzonderlijke maatregel schuilt een belang en een argument. Maar maakt het bestaan van zo’n belang een algemene verplichting vanzelfsprekend?

 

Meer ruimte voor eigen beslissingen

Dat is de werkelijk verontrustende kant van de huidige discussie over regeldruk. Het probleem wordt inmiddels gezien, maar vooral vanuit dezelfde houding als waardoor het is ontstaan. De vraag blijft hoe de overheid beter kan sturen, eenvoudiger kan reguleren en slimmer kan controleren.

Meer ruimte voor eigen beslissingen vraagt meer dan het schrappen of vereenvoudigen van regels. Het vraagt om terughoudendheid voordat de volgende regel wordt bedacht. Om de bereidheid een probleem te signaleren zonder er onmiddellijk een beleidsdoel van te maken. Om te accepteren dat kennis verspreid is, voorkeuren verschillen, uitkomsten niet gelijk hoeven te zijn en onzekerheid niet weg is te reguleren.

En vooral om beslissingen zo veel mogelijk te laten bij degenen die de relevante kennis hebben en de gevolgen ervan ondervinden. Vrijheid betekent nu eenmaal ook dat anderen beslissingen kunnen nemen die beleidsmakers, onderzoekers of wijzelf onverstandig vinden.

Terwijl we regel voor regel proberen de wereld beter te maken, wordt het totale pakket steeds dwingender en knellender. Uiteindelijk blijken we opnieuw wat strakker in het keurslijf geregen. We proberen het keurslijf wel wat comfortabeler te maken, maar vergeten te vragen of we het eigenlijk wel nodig hebben.

Dit thema staat ook centraal op de conferentie De verantwoordelijke samenleving: ondernemerschap en het MKB, die het Mises Instituut Nederland op vrijdag 9 oktober in Amsterdam organiseert.

Hoeveel ruimte blijft er in een steeds sterker gereguleerde en geprotocolliseerde samenleving voor persoonlijke voorkeuren, persoonlijk initiatief, onafhankelijkheid en persoonlijke verantwoordelijkheid?

Bekijk het programma en tickets: Mises Conferentie 2026

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Zoek op naam of categorie