Deel 1: Als krediet de geldstandaard wordt
Waarom het financiële systeem steeds afhankelijker wordt van het doorrollen van schulden.
Geschreven door: Sander Boon
De huidige schuldenproblematiek is geen nieuw verschijnsel. Al in het begin van de twintigste eeuw waarschuwde de Oostenrijkse econoom Ludwig von Mises voor de ontwrichtende gevolgen van kredietexpansie die niet wordt gedragen door werkelijke besparingen. Wanneer banken op grote schaal nieuw krediet creëren, kan de rente een misleidend signaal afgeven over de beschikbaarheid van kapitaal, waardoor verkeerde investeringsbeslissingen worden genomen en economische onevenwichtigheden ontstaan. De Franse econoom Jacques Rueff wees later op een ander probleem: een internationaal monetair stelsel waarin schuldenaren hun verplichtingen steeds verder kunnen doorschuiven zonder dat daar een definitieve vereffening tegenover staat. De Hongaars-Canadese econoom Antal Fekete bouwde vanuit zijn New Austrian School of Economics voort op deze monetaire vraagstukken. Hij benadrukte het fundamentele onderscheid tussen geld als definitief betaalmiddel en krediet als tijdelijke belofte die uiteindelijk moet worden ingelost. Vanuit verschillende invalshoeken wezen deze drie denkers op het belang van een monetaire begrenzing van kredietcreatie.
Wat Mises, Rueff en Fekete vanuit de monetaire theorie beschreven, is inmiddels op verschillende manieren zichtbaar geworden in de structuur van de mondiale financiële markten. Een belangrijke hedendaagse analist van dit systeem is Michael Howell, oprichter van CrossBorder Capital. Howell werkte vanaf 1986 als onderzoeksdirecteur bij de Amerikaanse zakenbank Salomon Brothers, destijds een dominante speler in de internationale obligatiehandel. Hij maakte daarmee van binnenuit de opkomst mee van een financieel systeem waarin staatsobligaties steeds belangrijker werden als onderpand voor kortlopende financiering via de repomarkt, een van de fundamenten van het moderne schaduwbankieren. Zijn latere boek Capital Wars: The Rise of Global Liquidity (2020) behandelt expliciet de groei van schaduwbankieren, repofinanciering en de afhankelijkheid van onderpand.
Vanuit zijn ervaring ontwikkelde Howell een analyse van mondiale liquiditeitsstromen. Volgens zijn schattingen bestaat inmiddels 70 tot 80 procent van de transacties op de kapitaalmarkten uit het herfinancieren van bestaande schulden. Ook is ongeveer driekwart van de wereldwijde kredietverlening op enigerlei wijze afhankelijk van onderpand. Daarmee is een merkwaardige afhankelijkheid ontstaan. Een groot deel van de bestaande schuld moet voortdurend worden geherfinancierd, terwijl juist op de internationale geld- en kapitaalmarkten nieuwe liquiditeit voor een belangrijk deel wordt gecreëerd tegen onderpand van bestaande financiële activa, waaronder staatsobligaties. Nieuwe kredietverlening rust dus voor een belangrijk deel op de veronderstelling dat oude schulden hun waarde behouden.
Howell beschrijft dit als de debt-liquidity nexus. De omvang van de schuld kan structureel blijven groeien, maar de beschikbare liquiditeit beweegt in cycli. Wanneer te veel schuld tegenover te weinig liquiditeit komt te staan, wordt herfinanciering moeilijker. Kredietopslagen lopen op, onderpand wordt minder waard en financiële instellingen worden terughoudender. In de tegenovergestelde situatie ontstaat juist een overvloed aan liquiditeit die zijn weg zoekt naar aandelen, vastgoed, obligaties en andere bezittingen. Financiële crises en zeepbellen lijken daarmee elkaars tegenpolen, maar komen in feite voort uit hetzelfde mechanisme: een financiële economie waarin een steeds grotere hoeveelheid schuld voortdurend moet worden geherfinancierd.
Financiële stress
Dat verklaart ook waarom centrale banken bij financiële stress steeds opnieuw ingrijpen. Een golf van wanbetalingen raakt namelijk niet alleen de schuldeisers die verkeerde risico’s hebben genomen. Wanneer de waarde van obligaties en ander onderpand daalt, vermindert tegelijkertijd het vermogen van het financiële stelsel om nieuwe liquiditeit te creëren. De problemen op de Amerikaanse repomarkt in 2019 en de wereldwijde marktstress van maart 2020 lieten zien hoe snel verstoringen in de beschikbaarheid en financierbaarheid van onderpand kunnen overslaan naar het bredere financiële systeem. Centrale banken worden daardoor steeds opnieuw voor dezelfde keuze geplaatst: schuld laten verdwijnen en daarmee ook een deel van de onderliggende liquiditeit vernietigen, of voldoende nieuwe liquiditeit creëren om het doorrollen mogelijk te houden.
In dat laatste geval verdwijnt de schuld niet, maar wordt deze naar de toekomst doorgeschoven. Precies daar zit het probleem dat buiten Howells analyse valt. Zijn model kan uitstekend beschrijven wanneer de financiële machine begint te kraken, maar zegt minder over de vraag waarom die machine geen natuurlijke rem meer heeft. Dat raakt aan een fundamenteel vraagstuk van politieke en economische ordening: hoe begrens je macht wanneer degenen die haar uitoefenen zelf belang hebben bij het oprekken van die grenzen? In de politiek proberen we dat met de scheiding der machten, internationaal met rechtsregels en instituties. Geen van deze mechanismen biedt volledige bescherming tegen machtsmisbruik. Ook een monetair stelsel heeft daarom begrenzingen nodig die niet uitsluitend afhankelijk zijn van de bereidheid van bestuurders om zichzelf beperkingen op te leggen.
Financieel systeem zonder rem
De rem in het geldsysteem bestond vroeger uit de noodzaak om een schuld uiteindelijk af te rekenen in iets wat niet tegelijkertijd een schuld van een andere partij was. Onder een goudstandaard konden banken volop krediet creëren en konden staten en ondernemingen schulden aangaan, maar goud vormde uiteindelijk de maat waarin verplichtingen tussen banken en staten konden worden vereffend. Wie met goud betaalde, leverde geen nieuwe belofte aan zijn schuldeiser, maar een monetair bezit zonder tegenpartijrisico. De betreffende schuld werd daarmee definitief vereffend, zonder dat daarvoor een nieuwe schuld hoefde te ontstaan.
In het huidige financiële stelsel is die scheiding grotendeels verdwenen. Banktegoeden functioneren als betaalmiddel, naast munten en bankbiljetten. Geen van deze geldvormen vertegenwoordigt nog een vaste aanspraak op goud of zilver. Staatsobligaties dienen als onderpand en centrale banken kunnen deze obligaties indien nodig op hun balans nemen. De activa waarmee het financiële systeem zichzelf financiert, bestaan daardoor voor een belangrijk deel uit de schulden die het systeem zelf heeft voortgebracht. Dat hoeft niet onmiddellijk tot hoge consumenteninflatie te leiden. Het kan zich ook uiten in stijgende vermogensprijzen, grotere financiële balansen en een steeds grotere hoeveelheid claims die voortdurend moeten worden geherfinancierd.
De politieke prikkel tot kredietexpansie
Daarmee ontstaat een structurele prikkel om steeds opnieuw in te grijpen wanneer de spreekwoordelijke schuldenberg onder druk komt. Het probleem is niet alleen economisch, maar ook politiek. Ondernemers hebben belang bij goedkope financiering, banken bij liquide onderpand en beleggers bij stabiele financiële markten. De overheid heeft daar nog een extra belang bij. Zij kan uitgaven vandaag doen en de financiering ervan over tientallen jaren spreiden. De politieke baten vallen daarmee in het heden, terwijl een belangrijk deel van de rekening naar de toekomst wordt doorgeschoven.
Dat mechanisme wordt belangrijker naarmate staten grotere ambities krijgen. Defensie, industriepolitiek, energietransitie, sociale zekerheid en geopolitieke concurrentie vragen allemaal om middelen. Belastingen verhogen of andere uitgaven verlagen maakt de rekening onmiddellijk zichtbaar. Geld lenen door staatsobligaties uit te geven stelt die confrontatie uit. Zolang financiële markten bereid zijn die schuld te absorberen en centrale banken in tijden van stress voldoende liquiditeit beschikbaar stellen, ontbreekt een automatische, harde monetaire bovengrens voor de hoeveelheid schulden die overheden kunnen aangaan. De grenzen worden in toenemende mate bepaald door het vertrouwen van beleggers, de betaalbaarheid van de rentelasten en de bereidheid van monetaire autoriteiten om in te grijpen.
De asymmetrie van schuld
Daarmee ontstaat een fundamentele asymmetrie. In goede tijden kan krediet groeien. In slechte tijden blijkt een grootschalige afbouw van dat krediet politiek en financieel nauwelijks aanvaardbaar, omdat dezelfde schuld inmiddels als bezit en onderpand op de balansen van banken, pensioenfondsen, verzekeraars en beleggers staat. Wat voor de schuldenaar een verplichting is, is voor iemand anders vermogen. Schuld afschrijven betekent daarom ook vermogen afschrijven. Naarmate de schuldberg groter wordt, wordt het steeds moeilijker de correctie toe te laten die de groei ervan zou moeten begrenzen.
De Franse econoom Jacques Rueff (1896–1978) zag dit probleem al tijdens het Bretton Woods-stelsel. Zijn kritiek richtte zich destijds op de bijzondere positie van de Amerikaanse dollar. Andere centrale banken accepteerden dollars als reserves, waardoor de Verenigde Staten tekorten tegenover het buitenland konden financieren zonder onmiddellijk in te teren op hun goudvoorraad. De dollars die Amerika uitgaf verdwenen niet. Buitenlandse centrale banken belegden deze middelen opnieuw in Amerikaanse financiële activa. Via deze constructie van dollarrecycling konden de Verenigde Staten als schuldenaar hun buitenlandse uitgaven financieren zonder de monetaire aanpassing te ondergaan die bij een directe afrekening in goud noodzakelijk zou zijn geweest.
De opkomst van de eurodollarmarkt
Parallel hieraan ontwikkelde zich vanaf de jaren vijftig in de Londense City de eurodollarmarkt, waarop private banken buiten de Verenigde Staten dollartegoeden aantrokken en dollarleningen verstrekten. Deze markt opereerde grotendeels buiten de Amerikaanse bancaire regelgeving en reserveverplichtingen, waardoor banken internationaal krediet in dollars konden creëren zonder dat daarvoor telkens nieuwe dollars vanuit de Verenigde Staten hoefden te worden ontvangen. Vanuit Londen verspreidde dit offshore dollarsysteem zich naar andere financiële centra, waaronder de Bahama’s, de Kaaimaneilanden, Luxemburg en Singapore. Daarmee ontstond naast het officiële dollarstelsel een internationaal netwerk van private banken dat de kredietverlening in dollars verder kon uitbreiden.
Na het loslaten van de goudkoppeling in 1971 kreeg dit mechanisme een impuls door de opkomst van de petrodollar. De sterk gestegen olieprijzen vanaf 1973 leverden olie-exporterende landen enorme dollaroverschotten op, die voor een belangrijk deel via internationale banken werden gerecycled. Via de eurodollarmarkt vloeiden deze petrodollars terug naar internationale financiële markten en werden ze opnieuw uitgeleend aan overheden en ondernemingen, waaronder veel ontwikkelingslanden.
Handelsverschotten die werden verdiend met olie-export werden niet meer vereffend in goud, maar via internationale banken omgezet in deposito’s, leningen en financiële activa. Zo groeide de eurodollarmarkt uit tot een belangrijk kanaal voor de wereldwijde recycling van dollarliquiditeit. Wat Rueff eerder als een fundamentele zwakte van het dollarstelsel had geïdentificeerd, kreeg daarmee een nieuwe dimensie: niet alleen centrale banken, maar ook een wereldwijd netwerk van private banken voedde de internationale kredietexpansie. De noodzaak tot definitieve vereffening werd verder naar de achtergrond verschoven.
De verdwenen correctie
Voor Rueff was dit meer dan een technisch gebrek van Bretton Woods. Het schakelde een correctiemechanisme uit. Onder een klassieke goudstandaard zou een land met aanhoudende buitenlandse tekorten goud verliezen. Daardoor kwam de binnenlandse kredietverlening onder druk te staan, ontstond neerwaartse druk op prijzen en lonen en kon het land uiteindelijk weer concurrerender worden. Dat proces was pijnlijk, maar juist die pijn vormde de begrenzing. Binnen het dollarstelsel kon de aanpassing worden uitgesteld doordat andere landen dollars als reserves bleven accepteren. De schuldenaar hoefde zijn gedrag daardoor niet aan te passen.
Rueff verbond dit probleem aan wat hij omschreef als het ontstaan van valse rechten: aanspraken op goederen en diensten waar niet noodzakelijk een overeenkomstige productie of besparing tegenover stond. Wanneer overheden meer koopkracht in omloop brengen zonder daarvoor belastingen te heffen, andere uitgaven te schrappen of bestaand vermogen op te geven, kunnen extra claims op de beschikbare goederen en diensten ontstaan. Inflatie is vanuit die optiek niet een kwestie van stijgende prijzen, maar een proces waarin de koopkracht van verschillende aanspraken op de economie wordt aangepast. Ook econoom Milton Friedman benadrukte dat inflatie als een verborgen belasting functioneert.
Daarmee wordt duidelijk waarom het probleem verder gaat dan monetair of financieel beleid. Een belastingaanslag is zichtbaar. De burger ziet hoeveel koopkracht de overheid opeist. Financiering via schuld en monetaire expansie is veel minder zichtbaar. De overdracht vindt indirect plaats via een dalende koopkracht van geld, veranderingen in vermogensprijzen of financiële repressie waarbij spaargeld richting staatsschuld wordt gestuurd. De rekening bestaat nog steeds, maar het verband tussen politieke beslissing en economische kosten wordt minder zichtbaar.
Rueff betwijfelde daarom of centrale bankiers en politici uit zichzelf voldoende monetaire discipline zouden kunnen betrachten. Hij stelde dat monetaire autoriteiten moeilijk vrijwillig de contractie kunnen veroorzaken die onder een goudstandaard automatisch zou plaatsvinden. Dat is een belangrijk verschil. De discipline van de goudstandaard kwam niet voort uit de wijsheid van de bestuurder, maar uit een beperking waar ook de bestuurder zich aan moest onderwerpen.
Wanneer schuld zichzelf in stand houdt
Hiermee komen de historische kritiek van Rueff en de moderne analyse van Howell samen. Howell laat zien hoe het financiële systeem afhankelijk is geworden van het voortdurend herfinancieren van bestaande verplichtingen. Rueff verklaart waarom die afhankelijkheid kon ontstaan: het verdwijnen van een monetair vereffeningsmechanisme dat schuldenaren uiteindelijk dwingt hun verplichtingen af te rekenen.
De gevolgen reiken verder dan financiële instabiliteit. Wanneer het voortbestaan van schulden een voorwaarde wordt voor het functioneren van het financiële systeem, verandert ook de politieke afweging. Het laten verdwijnen van krediet wordt steeds kostbaarder, terwijl nieuwe kredietverlening de problemen tijdelijk kan verzachten. Zo ontstaat een stelsel waarin schulden steeds gemakkelijker kunnen groeien, maar steeds moeilijker kunnen worden afgebouwd.
Daarmee dringt zich een fundamentele vraag op. Is het mogelijk een geldstelsel te organiseren waarin krediet voldoende flexibel is om handel, productie en investeringen te ondersteunen, zonder dat de hoeveelheid schulden onbeperkt kan groeien? Die vraag stond al centraal in de negentiende-eeuwse discussie tussen de Currency School en de Banking School en kreeg later een nieuwe betekenis in het werk van Ludwig von Mises en Antal Fekete. In een vervolgartikel onderzoeken we hun ideeën over de grenzen van kredietcreatie en het onderscheid tussen schulden die zichzelf aflossen en schulden die voortdurend moeten worden doorgerold. De kern van die discussie is actueler dan ooit: moet de geldstandaard de kredietverlening begrenzen, of bepaalt de groeiende schuldenberg uiteindelijk hoeveel geld en liquiditeit het systeem nodig heeft?
Bronnen:
Michael J. Howell (2020). Capital Wars: The Rise of Global Liquidity. Palgrave Macmillan, Cham.
De belangrijkste hedendaagse bron voor de analyse van mondiale liquiditeit, schuldherfinanciering, repomarkten, onderpand en schaduwbankieren.
Boek bij uitgever Springer Nature.
Jacques Rueff (1971). Le Péché monétaire de l’Occident. Librairie Plon, Parijs. Engelse vertaling: The Monetary Sin of the West (1972), Macmillan, New York.
De primaire bron voor Rueffs kritiek op het internationale dollarstelsel, de goudwisselstandaard, het recyclen van dollaroverschotten en het uitblijven van definitieve monetaire vereffening.
Boekgegevens en inhoudsopgave.
Ludwig von Mises (1912). The Theory of Money and Credit. Oorspronkelijk verschenen als Theorie des Geldes und der Umlaufsmittel. Duncker & Humblot, München en Leipzig.
De fundamentele bron voor de Oostenrijkse kritiek op kredietexpansie zonder overeenkomstige vrijwillige besparingen en de gevolgen voor rentevorming en kapitaalallocatie.