Wat Mises, Fekete en Adam Smith ons leren over het verschil tussen productief krediet en schulden die nooit verdwijnen.
Geschreven door: Sander Boon
In een eerdere analyse, Als krediet de geldstandaard wordt, beschreven we hoe het mondiale financiële systeem steeds afhankelijker is geworden van het herfinancieren van bestaande schulden. Volgens Michael Howell bestaat inmiddels 70 tot 80 procent van de transacties op de kapitaalmarkten uit het doorrollen van schuld. De Franse econoom Jacques Rueff waarschuwde decennia geleden al voor de gevolgen van een geldstelsel waarin schuldenaren hun verplichtingen steeds verder kunnen doorschuiven zonder definitief af te rekenen. Met het verdwijnen van de goudstandaard en de groei van de internationale eurodollarmarkt is het probleem alleen maar groter geworden.
Het fundamentele probleem is dat schuld niet alleen een verplichting is, maar tegelijkertijd een financieel bezit dat als onderpand dient voor nieuwe kredietverlening. Wanneer schulden worden afgeschreven, verdwijnt daardoor ook een deel van het vermogen en de liquiditeit waarop het financiële systeem vertrouwt. Centrale banken staan daarom steeds opnieuw onder druk om in te grijpen. De vraag is niet alleen hoe we deze afhankelijkheid kunnen doorbreken, maar vooral hoe een monetair stelsel eruit zou kunnen zien waarin krediet wél zijn economische functie vervult, zonder dat schulden zich onbeperkt opstapelen. Om die vraag te beantwoorden, moeten we terug naar een monetair debat dat in de negentiende eeuw werd gevoerd en daarna is verdwenen: de verhouding tussen geld als definitief betaalmiddel en krediet als tijdelijke belofte.
De Oostenrijkse School en de grenzen van krediet
In de negentiende eeuw stonden de Britse Currency School en Banking School tegenover elkaar over de vraag hoeveel ruimte banken moesten krijgen om geld en krediet te creëren. De Currency School legde de nadruk op een harde beperking van de geldhoeveelheid en wilde de uitgifte van bankbiljetten nauw verbinden aan de hoeveelheid monetair metaal. De Banking School wees er juist op dat een groeiende economie behoefte had aan een elastisch aanbod van krediet dat kon meebewegen met handel en productie.
Deze discussie kreeg in de twintigste eeuw een nieuwe dimensie binnen de Oostenrijkse School, waarvan Ludwig von Mises (1881–1973) een van de belangrijkste vertegenwoordigers was. In zijn werk The Theory of Money and Credit (1912) maakte Mises duidelijk dat kredietexpansie niet hetzelfde is als de vorming van werkelijk kapitaal. Wanneer banken krediet creëren zonder dat daar vrijwillige besparingen tegenover staan, kan de marktrente kunstmatig worden verlaagd. Ondernemers krijgen daardoor het signaal dat er meer middelen beschikbaar zijn voor investeringen dan de samenleving daadwerkelijk heeft vrijgemaakt. Dat leidt tot verkeerde kapitaalallocatie en investeringen die alleen rendabel lijken zolang de kredietexpansie voortduurt. De economische crisis is vanuit deze theorie niet de oorspronkelijke oorzaak van het probleem, maar het moment waarop eerdere verstoringen zichtbaar worden.
De Oostenrijkse School legde daarmee de nadruk op de disciplinerende werking van marktprijzen, rente en schaarste. Krediet kon volgens Mises niet onbeperkt worden uitgebreid zonder gevolgen voor de economische structuur. De vraag was niet alleen hoeveel geld en krediet beschikbaar waren, maar vooral of de kredietverlening voortkwam uit daadwerkelijke besparingen of uit nieuwe geldschepping. Daarmee verschoof de discussie van de hoeveelheid geld naar de verhouding tussen krediet, kapitaalvorming en de werkelijke productiecapaciteit van de economie.
Voorstanders van de Currency School benadrukten dat een geldstandaard juist waarde heeft omdat niemand de hoeveelheid naar eigen inzicht kan vergroten. Daartegenover staat het oude bezwaar van de Banking School: als de hoeveelheid geld volledig star is terwijl productie en handel fluctueren, waar komt dan de extra liquiditeit vandaan die nodig is om goederen door de productieketen te financieren? Op het eerste gezicht lijken beide uitgangspunten moeilijk verenigbaar. Een geldhoeveelheid die niet kan groeien levert discipline op, maar kan de handel beperken. Een elastische geldhoeveelheid maakt kredietverlening gemakkelijker, maar geeft banken en uiteindelijk ook staten de mogelijkheid de monetaire maatstaf voortdurend op te rekken. De afgelopen eeuw koos het Westen steeds nadrukkelijker voor die tweede richting. Krapte werd een probleem dat overheden en centrale banken moesten bestrijden en krediet werd steeds minder iets dat noodzakelijkerwijs hoefde te verdwijnen.
Geld is de maat, krediet is de belofte
De Hongaars-Canadese monetair econoom Antal Fekete (1932–2020) plaatste zijn werk nadrukkelijk in de traditie van de Oostenrijkse School, maar ontwikkelde op belangrijke onderdelen een eigen benadering. Hij verbond zijn ideeën aan wat hij de New Austrian School of Economics noemde. Waar de klassieke Oostenrijkse conjunctuurtheorie vooral waarschuwde voor kredietexpansie die niet door vrijwillige besparingen werd gedragen, richtte Fekete zich daarnaast op de vraag hoe een groeiende economie voldoende handelsliquiditeit kon krijgen zonder de geldstandaard zelf uit te breiden. Daarbij greep hij terug op de Real Bills Doctrine, waarvan de historische wortels teruggaan tot Adam Smith.
In 1776 beschreef Smith in The Wealth of Nations hoe banken de handel konden financieren met kortlopende wissels die voortkwamen uit daadwerkelijke commerciële transacties. Zodra de onderliggende verplichting werd voldaan, kon het krediet weer verdwijnen. Smith waarschuwde overigens toen al voor fictieve wissels die voortdurend werden vernieuwd zonder dat daar een daadwerkelijke aflossing tegenover stond. Fekete bouwde voort op dit onderscheid tussen zelfliquiderend handelskrediet en krediet dat alleen door nieuwe kredietverlening in stand blijft. Volgens hem kon een goudstandaard daardoor samengaan met een elastisch aanbod van handelskrediet, zonder dat de onderliggende geldhoeveelheid hoefde mee te groeien.
Het beste van twee werelden verbinden
Fekete probeerde de geldige elementen van de Currency School en de Banking School met elkaar te verbinden. Hij maakte een fundamenteel onderscheid tussen geld en zelfliquiderend krediet. Geld is de maat waarin uiteindelijk wordt afgerekend. Krediet is een belofte om op een later moment in die maat af te rekenen. Juist omdat krediet een belofte is, hoeft de hoeveelheid ervan volgens Fekete niet volledig vast te staan. Een groeiende economie heeft immers behoefte aan meer handelsliquiditeit wanneer meer goederen worden geproduceerd en verhandeld. Maar daar verbond hij een cruciale voorwaarde aan: het krediet moest zelfliquiderend zijn. Het moest voortkomen uit daadwerkelijke handelstransacties en weer verdwijnen zodra de onderliggende goederen waren verkocht en de betalingsverplichting was voldaan.
Zijn voorbeeld was de handelswissel, de real bill, met een maximale looptijd van 91 dagen. Fekete verbond deze termijn aan het natuurlijke ritme van de seizoenen, dat van oudsher sterk werd bepaald door de landbouw, oogsten en de daaropvolgende handel en consumptie. Een producent die goederen leverde die binnen drie maanden aan consumenten zouden worden verkocht, hoefde niet onmiddellijk betaling in goud te ontvangen. In plaats daarvan kon hij een kortlopende wissel trekken op zijn afnemer, die deze accepteerde en daarmee beloofde op de vervaldatum een vast bedrag te betalen. Het bijzondere was dat deze wissel vervolgens als betaalmiddel door de handelsketen kon circuleren. Omdat de ontvanger nog op de uiteindelijke betaling moest wachten, werd de wissel tegen een disconto overgedragen. Naarmate de vervaldatum dichterbij kwam, steeg de contante waarde bij gelijkblijvende marktomstandigheden geleidelijk richting de nominale waarde.
Een wissel die over drie maanden recht gaf op honderd gouden munteenheden, kon vandaag bijvoorbeeld voor 98,5 worden verhandeld en op de vervaldatum voor de volle honderd worden geïnd. Ondertussen kon dezelfde wissel meerdere keren van eigenaar wisselen en zo verschillende handelstransacties financieren, zonder dat daarvoor telkens fysiek goud hoefde te worden overgedragen. Zodra de goederen aan de consument waren verkocht, kon de wissel uit de opbrengst worden afgelost en verdween de kredietvordering. Zo ontstond volgens Fekete een elastische laag van tijdelijke handelsliquiditeit boven op een vaste goudstandaard. De hoeveelheid krediet kon meebewegen met de goederenstroom, terwijl de onderliggende geldstandaard onveranderd bleef. Het krediet ontstond uit de handel en verdween weer door definitieve vereffening.
De economische functie van krediet
Een handelswissel die ontstaat wanneer goederen richting consument bewegen, draagt volgens Fekete zijn eigen aflossing in zich. Een eeuwigdurend begrotingstekort doet dat niet. Ook een lening die alleen kan worden terugbetaald door opnieuw een lening af te sluiten, is niet zelfliquiderend. Fekete maakte daarom scherp onderscheid tussen kortlopend commercieel krediet en financiële of staatsleningen die op de vervaldatum opnieuw moeten worden gefinancierd. Juist het vervangen van zelfliquiderend krediet door papier dat voortdurend moet worden doorgerold zag hij als een fundamentele monetaire verandering. Fekete verschuift het accent van de herkomst van het krediet naar de economische functie ervan.
Voor Mises was vooral bepalend of kredietverlening werd gedragen door werkelijke besparingen. Kredietcreatie zonder die besparingen kon volgens hem de rente verstoren en tot verkeerde investeringen leiden, ook wanneer het om kortlopend handelskrediet ging. Fekete maakte juist onderscheid tussen krediet dat bestaande goederen op weg naar de consument financierde en krediet dat werd gebruikt voor speculatie of het doorrollen van schulden. Volgens hem hoefde zelfliquiderend handelskrediet geen monetaire ontwrichting te veroorzaken, omdat het voortkwam uit daadwerkelijke handel en bij de uiteindelijke verkoop weer verdween. Het fundamentele verschil was daarmee dat Mises vooral keek naar de dekking van krediet door besparingen, terwijl Fekete de zelfliquiderende aard ervan centraal stelde.
Die laatste benadering is overigens niet zonder kritiek. Dat een lening wordt gebruikt om bestaande goederen te financieren, garandeert nog niet dat de goederen daadwerkelijk worden verkocht of dat de schuldenaar zijn verplichtingen kan nakomen. Ook kortlopend handelskrediet kent kredietrisico en kan bij overmatige expansie financiële instabiliteit veroorzaken. Feketes theorie biedt daarom niet zozeer een waterdichte oplossing, maar vooral een andere manier om over de economische functie en begrenzing van krediet na te denken.
Krediet dat niet meer verdwijnt
Hiermee komen we terug bij het probleem dat Howell in zijn analyse van de mondiale liquiditeitsstromen blootlegt. Een groot deel van het moderne financiële systeem draait niet om het financieren van goederen die binnen enkele maanden worden verkocht, maar om het voortdurend herfinancieren van bestaande verplichtingen. Waar Howell de groeiende behoefte aan liquiditeit beschrijft als een structurele eigenschap van het moderne financiële systeem, zien Mises, Rueff en Fekete daarin vanuit hun eigen theorie een fundamenteel probleem. Mises zou wijzen op het gevaar dat kredietexpansie zonder overeenkomstige besparingen de rente en kapitaalvorming verstoort. Rueff zou benadrukken dat het ontbreken van definitieve monetaire vereffening schuldenaren in staat stelt noodzakelijke aanpassingen uit te stellen. Fekete zou de vraag stellen waarom zoveel krediet op de vervaldatum niet wordt afgelost en verdwijnt.
Zijn oplossing was daarom niet een economie zonder krediet. Daarin verschilde Fekete van de meest rigide voorstanders van hard geld. Hij wilde een harde geldstandaard combineren met een elastische kredietlaag erboven. Goud vormde de uiteindelijke rekeneenheid en het middel waarmee saldi definitief werden vereffend. Daarboven konden handelswissels ontstaan zolang daar echte goederen tegenover stonden die onderweg waren naar de consument. Zodra de goederen werden verkocht, konden de wissel en het bijbehorende krediet weer uit het systeem verdwijnen. Fekete vatte dit samen als een goudstandaard gecombineerd met real bills.
Wat betekent dit voor Bitcoin?
Dat geeft ook een ander perspectief op Bitcoin. De monetaire eigenschap die goud en Bitcoin gemeen hebben, een enorme bestaande hoeveelheid ten opzichte van wat er jaarlijks bij kan komen (stock-to-flow ratio), maakt beide tot een potentieel ideale standaard. Het relevante kenmerk is dat deze standaard zelf niet naar eigen inzicht kan worden uitgebreid omdat schuldenaren meer krediet nodig hebben. Een vaste voorraad dwingt niet noodzakelijk tot een vaste hoeveelheid krediet, maar verhindert wel dat de uiteindelijke maatstaf automatisch met de hoeveelheid beloften meegroeit. Een harde geldstandaard kan daarmee de mogelijkheden beperken om financiële verliezen via monetaire expansie af te wentelen op de samenleving. Kredietrisico komt dan in beginsel nadrukkelijker te liggen bij degenen die het krediet verstrekken en aangaan.
Daarbij bestaat een belangrijk verschil tussen goud en Bitcoin: historie. Feketes theorie was specifiek opgebouwd rond de historische werking van een goudstandaard en de circulatie van handelswissels. Dat dezelfde kredietstructuur ook op basis van Bitcoin zou kunnen functioneren, volgt niet automatisch uit zijn werk. Bitcoin biedt wel een vergelijkbaar uitgangspunt van monetaire schaarste, maar de praktische inrichting van kredietverlening, vereffening en liquiditeitsvoorziening zou onder een dergelijke standaard opnieuw moeten worden ontwikkeld.
Zolang huishoudens, bedrijven en staten hun schulden in euro’s en dollars aangaan en die schulden bij systeemstress uiteindelijk door centrale banken kunnen worden ondersteund, blijven goud en Bitcoin grotendeels buiten het formele kredietmechanisme staan. De prijs ervan kan wel het afnemende vertrouwen in de bestaande geldstandaard weerspiegelen, maar legt geen directe discipline op aan degene die nieuwe schulden aangaat. Een harde geldstandaard krijgt die functie pas wanneer schulden uiteindelijk in die standaard moeten worden vereffend en verliezen daadwerkelijk moeten worden genomen. Het vergt dus een afspraak tussen landen en instituties om zich te onderwerpen aan een discipline die buiten henzelf ligt.
De geldstandaard als begrenzing
De analyses van Howell, Mises, Rueff en Fekete laten vanuit verschillende invalshoeken zien hoe een financieel systeem afhankelijk kan worden van zijn eigen kredietexpansie. Howell beschrijft de werking van deze afhankelijkheid in de huidige financiële markten, waar bestaande schulden voortdurend nieuwe liquiditeit en betrouwbaar onderpand nodig hebben om te kunnen worden geherfinancierd. Mises waarschuwde dat kredietexpansie zonder overeenkomstige besparingen de rente als prijssignaal verstoort en daarmee verkeerde investeringsbeslissingen uitlokt. Rueff liet zien hoe het ontbreken van definitieve monetaire vereffening schuldenaren in staat stelt noodzakelijke aanpassingen uit te stellen. Fekete voegde daar het onderscheid aan toe tussen krediet dat voortkomt uit daadwerkelijke handel en zichzelf liquideert, en krediet dat alleen kan blijven bestaan door telkens nieuwe schulden aan te gaan. Hoewel hun analyses op belangrijke punten verschillen, raken ze aan dezelfde fundamentele vraag: wat begrenst de kredietgroei wanneer de financiële stabiliteit juist afhankelijk is geworden van het voortbestaan van die schulden?
Het beste van twee werelden?
Daarmee komen we bij de belangrijkste monetaire vraag van deze tijd. Niet hoeveel liquiditeit centrale banken moeten creëren om het financiële systeem draaiende te houden, maar welke grenzen er nog bestaan aan de kredietverlening zelf. Krediet is onmisbaar voor economische ontwikkeling, maar verliest zijn disciplinerende werking wanneer aflossing structureel plaatsmaakt voor herfinanciering en financiële verliezen steeds opnieuw worden opgevangen door monetaire interventies. Naarmate de hoeveelheid uitstaande schuld groeit, neemt ook de druk toe om de geldhoeveelheid en liquiditeitsvoorziening aan te passen aan de behoeften van het financiële systeem. Daarmee wordt de oorspronkelijke verhouding tussen geld en krediet geleidelijk omgekeerd.
Niet langer begrenst de geldstandaard hoeveel krediet de economie kan dragen, maar bepaalt de bestaande schuld in toenemende mate hoeveel monetaire ondersteuning noodzakelijk wordt geacht. In die zin is krediet feitelijk de geldstandaard geworden. De gezamenlijke les van deze vier denkers is dat een duurzaam monetair stelsel niet alleen voldoende liquiditeit moet kunnen verschaffen, maar ook mechanismen nodig heeft die krediet begrenzen, verliezen zichtbaar maken en schulden daadwerkelijk laten verdwijnen.
De keuze hoeft daarom niet noodzakelijk te zijn tussen een volledig elastisch fiatgeldstelsel en een rigide systeem waarin iedere betaling met goud of Bitcoin moet plaatsvinden. De wezenlijke vraag is of we een geldstelsel kunnen invoeren dat de flexibiliteit van krediet combineert met de discipline van een onafhankelijke monetaire maatstaf.
Adam Smith (1776). An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. Boek II, hoofdstuk II.
Smith behandelt hier de financiering van handel door banken, het disconteren van echte handelswissels en de gevaren van fictieve wissels. Dit vormt een historische basis voor de latere Real Bills Doctrine.
Volledige tekst van het relevante hoofdstuk.
Antal E. Fekete (2002). Monetary Economics 101: The Real Bills Doctrine of Adam Smith. Collegereeks, Gold Standard University.
De primaire bron voor Feketes benadering van een goudstandaard gecombineerd met elastisch, zelfliquiderend handelskrediet.
Lecture 13: The Unadulterated Gold Standard.
Antal E. Fekete (2010). Real Bills Revisited.
Een bijzonder relevante publicatie voor deel 2. Fekete legt uit hoe een handelswissel ontstaat, waarom de looptijd maximaal 91 dagen bedraagt, hoe deze binnen de handelsketen kan circuleren en waarom het krediet volgens zijn theorie bij de verkoop van de goederen weer verdwijnt.