Deel 3 — Van kredietrisico naar systeemrisico

Hoe kredietratings veranderden van een private opinie in een officieel keurmerk, en daarmee nieuwe systeemrisico’s creëerden.

Sander Boon

In de afgelopen twee analyses onderzochten we hoe het mondiale financiële systeem steeds afhankelijker is geworden van het voortdurend herfinancieren van bestaande schulden. Michael Howell beschrijft hoe die afhankelijkheid doorwerkt in de mondiale liquiditeitsstromen, terwijl economen als Ludwig von Mises, Jacques Rueff en Antal Fekete vanuit verschillende invalshoeken wezen op de noodzaak om kredietcreatie te begrenzen. Vooral Fekete benadrukte het fundamentele onderscheid tussen geld als definitief betaalmiddel en krediet als tijdelijke belofte die uiteindelijk moet worden ingelost. Zijn ideaal was een monetair stelsel waarin krediet flexibel kon meegroeien met de handel, maar ook weer verdween zodra de onderliggende economische transactie was voltooid.

Daarmee kwamen we bij een fundamentele vraag: wat gebeurt er wanneer die monetaire discipline verdwijnt en de financiële stabiliteit steeds meer afhankelijk wordt van het voortbestaan van bestaande schulden? Het antwoord ligt niet alleen in de werking van financiële markten, maar ook in de instituties die bepalen welke schulden als veilig worden beschouwd. Want naarmate overheden en centrale banken een grotere rol kregen in het ondersteunen van het financiële systeem, veranderde ook de manier waarop kredietrisico werd beoordeeld. Marktprijzen en het zelfstandige oordeel van bankiers maakten geleidelijk plaats voor administratieve criteria, officiële keurmerken en voorgeschreven risicomodellen.

Een andere econoom van Hongaarse afkomst, Melchior Palyi (1892–1970), waarschuwde al in 1938 voor de gevaren van deze ontwikkeling. Zijn kritiek op het gebruik van kredietratings door Amerikaanse banken vormt een opmerkelijke aanvulling op de monetaire inzichten van zijn landgenoot Antal Fekete. Waar Fekete zich richtte op de economische functie van krediet en de noodzaak van definitieve aflossing, stelde Palyi een minstens zo belangrijke vraag: wie bepaalt eigenlijk wat kredietwaardig is, en wie draagt de gevolgen wanneer dat oordeel verkeerd blijkt?

 

Van private opinie naar officieel keurmerk

 

In 1938 publiceerde Palyi een opmerkelijke kritiek op het gebruik van kredietratings door Amerikaanse banken. Ratingbureaus waren op dat moment al enkele decennia actief en verkochten hun beoordelingen aan beleggers die daarmee de kredietwaardigheid van obligaties konden inschatten. Daar had Palyi op zichzelf weinig bezwaar tegen. Zijn kritiek richtte zich op iets anders. De Amerikaanse overheid was ratings steeds meer gaan gebruiken om te bepalen welke obligaties banken mochten aanhouden en hoe deze op de balans gewaardeerd moesten worden. Daarmee veranderde een private opinie over kredietwaardigheid langzaam in een officieel keurmerk. Volgens Palyi werd daarmee een fundamentele grens overschreden. Niet langer bepaalde de bankier op basis van prijs, rendement en eigen analyse welk kredietrisico verantwoord was. De overheid wees indirect aan welke effecten als veilig mochten worden beschouwd.

 

Op het eerste gezicht lijkt dit een technisch vraagstuk uit de bancaire geschiedenis. Maar kijken we van wat meer afstand, dan zien we dat Palyi een veel grotere institutionele verandering beschreef die uiteindelijk een cruciale rol zou spelen tijdens de kredietcrisis van 2008. Ratings werden gedurende de twintigste eeuw steeds belangrijker in regelgeving, terwijl tegelijkertijd de verantwoordelijkheid voor kredietrisico steeds verder werd verspreid. De bankier hoefde uiteindelijk niet meer uitsluitend te beoordelen of een lening terugbetaald kon worden, maar vooral of het aan de juiste wettelijke criteria voldeed. Ratingbureaus kregen daardoor een bijzondere positie: formeel bleven het private ondernemingen die een mening verkochten, maar in de praktijk bepaalde hun oordeel mede hoeveel kapitaal financiële instellingen moesten aanhouden en welke beleggingen überhaupt toegankelijk waren. Het marktproduct werd daarmee een toegangsbewijs.

 

De zoektocht naar een elastischer geldstelsel

 

Om te begrijpen waarom dat gebeurde, moeten we verder terug dan de opkomst van Moody’s en Standard & Poor’s. De verandering begon met een ander probleem: de vraag wie de elasticiteit van het geldstelsel moest bepalen. De Amerikaanse bankenpaniek van 1907 liet zien hoe kwetsbaar het toenmalige National Banking System was. De uitgifte van bankbiljetten was gekoppeld aan het bezit van daarvoor toegelaten obligaties, vooral Amerikaanse staatsobligaties gekoppeld aan de goudstandaard, en kon daardoor moeilijk meegroeien wanneer tijdens een crisis plotseling meer liquiditeit nodig was. Er bestond bovendien geen publieke lender of last resort. Uiteindelijk was het bankier J.P. Morgan die een syndicaat van banken organiseerde en daarmee feitelijk de rol vervulde die later bij de centrale bank zou komen te liggen. Het systeem werd gered, maar de crisis maakte tegelijkertijd duidelijk hoe afhankelijk de financiële stabiliteit was geworden van één private bankier.

 

Daaruit volgde een institutionele zoektocht naar een elastischer geldstelsel. De Aldrich-Vreeland Act van 1908, de National Monetary Commission, de geheime bijeenkomst op Jekyll Island in 1910 en uiteindelijk het Aldrich-plan vormden verschillende stappen in die richting. In 1913 volgde het politieke compromis met de Federal Reserve Act. Amerika kreeg regionale reservebanken binnen een publiek-privaat stelsel dat voortaan liquiditeit kon verschaffen wanneer het private banksysteem daar zelf niet toe in staat was. Daarmee veranderde echter ook iets fundamentelers. De elasticiteit van geld werd niet langer uitsluitend begrensd door goud, wissels en de balansen van individuele banken, maar kwam steeds meer binnen een aangewezen institutioneel stelsel te liggen.

 

In hetzelfde jaar werd met het Zestiende Amendement de constitutionele basis gelegd voor de federale inkomstenbelasting. Beide ontwikkelingen stonden formeel los van elkaar, maar monetair vulden ze elkaar aan. Een overheid die structureel belasting kan heffen op toekomstig inkomen, beschikt over een veel grotere capaciteit om schuld uit te geven. En een centrale bank die in oorlog of crisis overheidspapier kan financieren, vergroot de liquiditeit van die schuld. Daarmee ontstonden geleidelijk de voorwaarden waaronder Amerikaanse staatsobligaties de bijzondere status konden krijgen die ze vandaag hebben. Treasury-papier werd niet risicoloos omdat kredietrisico verdween, maar omdat achter de schuld zowel de belastingcapaciteit van de Amerikaanse staat als uiteindelijk de liquiditeitscapaciteit van de centrale bank kwam te staan.

 

Dat gebeurde niet onmiddellijk. De Federal Reserve van 1913 opereerde nog binnen de goudstandaard en was sterk gebaseerd op de real-billsdoctrine, die we in onze vorige analyse uitvoerig bespraken. Wie de oprichting van de Fed achteraf voorstelt als de onmiddellijke geboorte van het moderne fiatstelsel, projecteert latere ontwikkelingen terug op 1913. De institutionele infrastructuur was er echter wel. De Eerste Wereldoorlog, de depressie van de jaren dertig en uiteindelijk de Tweede Wereldoorlog zorgden ervoor dat overheidsschuld steeds centraler kwam te staan in het monetaire en bancaire systeem. Daarmee veranderde niet alleen de hoeveelheid krediet die kon worden gecreëerd, maar ook de vraag welke activa binnen dat systeem als veilig moesten worden beschouwd.

 

De overheid bepaalt wat veilig is

 

Juist daar kwam Palyi in beeld. Tijdens de financiële onrust van 1931 daalden obligatiekoersen sterk nadat de Duitse bankencrisis was uitgebroken en Groot-Brittannië de goudstandaard had verlaten. Banken die hun obligaties tegen marktwaarde moesten boeken, zagen daardoor hun balansen verslechteren. De Amerikaanse toezichthouder koos voor een pragmatische oplossing. Comptroller John Pole bepaalde dat obligaties uit de hoogste vier ratingcategorieën niet langer tegen de gedaalde marktprijs hoefden te worden gewaardeerd, maar tegen nominale of aankoopwaarde mochten worden geboekt. Voor lagere ratings bleef marktwaardering gelden. Daarmee kreeg de rating een nieuwe functie. De regulering bepaalde niet langer alleen wat een private analist van een obligatie vond, maar ook hoe een bank haar balans mocht presenteren.

 

De volgende stap volgde enkele jaren later. De Banking Act van 1935 gaf de Comptroller de bevoegdheid te bepalen welke effecten als geschikte belegging voor banken golden. In februari 1936 werden banken vervolgens beperkt in het aankopen van effecten die als “distinctly and predominantly speculative” werden beschouwd. In de bijbehorende richtlijnen werd verwezen naar de handleidingen van ratingbureaus. In de praktijk ontstond daarmee de grens die we tegenwoordig investment grade noemen: Baa bij Moody’s en BBB bij andere bureaus. Ongeveer de helft van de destijds verhandelde bedrijfsobligaties viel daardoor buiten het bereik van banken.

 

Precies tegen deze ontwikkeling richtte Palyi zich. Zijn bezwaar was niet dat ratingbureaus slechte analyses maakten of dat private beleggers hun beoordelingen niet mochten gebruiken. Zijn punt was institutioneel. Zolang een rating een verkochte opinie is, kan een belegger besluiten haar te negeren en draagt hij zelf de gevolgen wanneer zijn oordeel verkeerd uitpakt. Zodra dezelfde rating onderdeel wordt van regelgeving, verandert de prikkel. De bankier kan zich achter het keurmerk verschuilen, de toezichthouder hoeft niet langer zelfstandig kredietrisico te beoordelen en het ratingbureau krijgt een functie waarvoor het oorspronkelijk nooit was ontworpen.

 

Dat probleem werd nog groter doordat ratings helemaal niet zo objectief bleken als de regelgeving suggereerde. Palyi onderzocht onder meer spoorwegobligaties die uiteindelijk in gebreke bleven. Een aanzienlijk deel daarvan droeg kort voor of zelfs tijdens het jaar van default nog steeds een investment-gradebeoordeling. Hij wees er bijvoorbeeld op dat ongeveer 70 procent van de spoorwegobligaties die in 1924 in gebreke bleven datzelfde jaar nog Baa of hoger was beoordeeld. Zijn conclusie was provocerend: als banken ratings mechanisch als maatstaf zouden gebruiken, kon het zelfs verantwoordelijker zijn om helemaal geen ratings te publiceren.

 

Wanneer risico wordt doorgeschoven

 

Daarachter zat een fundamenteler begrip dat Palyi omschreef als shiftability. In een werkelijk liquide markt kan een aandeel of obligatie worden verkocht omdat een andere partij bereid is het risico tegen een bepaalde prijs over te nemen. Maar wanneer regelgeving bepaalt welk aandeel of obligatie veilig is, kan iets anders gebeuren: het risico wordt niet geprijsd maar doorgeschoven. De bankier wijst naar het ratingbureau, het ratingbureau naar zijn model en de toezichthouder naar de officiële norm. De verantwoordelijkheid verdwijnt niet, maar wordt steeds moeilijker te lokaliseren. Uiteindelijk kan zij volgens Palyi in catastrofale omvang terugkeren bij het financiële systeem en daarmee bij de belastingbetaler.

 

Daarmee raakte hij aan een veel bredere ontwikkeling van de jaren dertig. Na de bankencrises van 1929–1933 werd het falen van financiële instellingen in belangrijke mate beantwoord met standaardisering, toezicht en objectief ogende maatstaven. Handleidingen, statistische diensten en uniforme criteria moesten het subjectieve oordeel van individuele bankiers vervangen. Dat was begrijpelijk na een crisis waarin duizenden banken waren verdwenen. Maar juist daarin zag Palyi een nieuw gevaar. Een lettercode wekt de indruk dat kredietwaardigheid objectief meetbaar is, terwijl kredietrisico uiteindelijk altijd gaat over een onzekere toekomst. Gecentraliseerd expertgezag heft die onzekerheid niet op. Het verandert vooral wie verantwoordelijk wordt gehouden wanneer de inschatting verkeerd blijkt.

 

Het verdienmodel van de ratingbureaus verandert

 

In de decennia daarna werd deze ontwikkeling niet teruggedraaid, maar verder geïnstitutionaliseerd. Tot het einde van de jaren zestig verdienden ratingbureaus voornamelijk geld door hun analyses aan beleggers te verkopen. De koper van informatie betaalde dus voor de beoordeling. Rond 1968–1974 veranderde dat model. Standard & Poor’s en Moody’s gingen steeds meer de uitgevers van obligaties zelf laten betalen voor hun rating. Vervolgens introduceerde de Amerikaanse Securities and Exchange Commission in 1975 de status van Nationally Recognized Statistical Rating Organization (NRSRO). Ratings kregen daarmee een nog prominentere plaats in het financiële toezicht. Kapitaaleisen voor broker-dealers en later ook regels voor banken, verzekeraars en pensioenfondsen werden steeds sterker gekoppeld aan de officiële kredietwaardigheid van effecten.

 

Daarmee ontstond een opmerkelijke combinatie van publieke en private prikkels. De overheid bepaalde dat een rating belangrijk was voor toegang tot het financiële systeem, maar private bedrijven verkochten die rating aan de partij die het effect wilde uitgeven. De staat delegeerde een deel van de selectie, de uitgever betaalde voor het keurmerk en de belegger droeg het kredietrisico. Naarmate ratings belangrijker werden voor kapitaaleisen, ontstond bovendien een steeds grotere economische waarde aan een gunstige beoordeling. Het ging niet langer alleen om de vraag of een obligatie veilig was. Een hogere rating betekende dat financiële instellingen minder kapitaal hoefden aan te houden en het papier daardoor aantrekkelijker werd.

 

De kredietcrisis van 2008

 

Tijdens de hypotheekzeepbel voorafgaand aan 2008 kwam deze logica tot haar uiterste consequentie. Bij traditionele bedrijfsobligaties werd de lening in de markt geplaatst en gaf het ratingbureau daarna zijn oordeel. Bij mortgage-backed securities en collateralized debt obligations (gestructureerde producten op basis van onder meer hypotheekleningen) werd het ratingbureau onderdeel van het productieproces zelf. Hypotheken werden samengevoegd en vervolgens in verschillende tranches gesneden totdat modellen aangaven dat een deel daarvan de felbegeerde AAA-rating kon krijgen. De rating was daardoor niet langer uitsluitend een beoordeling van een financieel product. Het financiële product werd mede ontworpen om het gewenste kredietoordeel te verkrijgen.

 

Dat onderscheid is cruciaal. Banken, verzekeraars en andere financiële instellingen hadden door de regelgeving een sterke vraag naar hoog gewaardeerd papier. De financiële sector reageerde daarop door precies dat papier te produceren. Meer dan de helft van Moody’s structured-financebeoordelingen kreeg uiteindelijk AAA, een predicaat dat bij gewone bedrijfsobligaties juist uitzonderlijk was geworden. Moody’s haalde begin 2007 bovendien meer dan de helft van zijn omzet uit structured finance. Rating shopping was onder deze omstandigheden geen toevallige ontsporing, maar een voorspelbare reactie op een systeem waarin het keurmerk grote economische waarde had gekregen.

 

Toen de Amerikaanse huizenmarkt begon te dalen, bleek hoe weinig bescherming het kredietoordeel werkelijk bood. Vanaf 2007 volgde een golf van downgrades. In de eerste drie kwartalen van 2008 werden tienduizenden structured-financetranches afgewaardeerd, waaronder grote aantallen effecten die eerder AAA waren beoordeeld. Zelfs de monoline-verzekeraars die deze producten van aanvullende garanties voorzagen, verloren uiteindelijk hun hoge kredietwaardigheid en vielen om. Juist hier wordt Palyi’s analyse relevant. Ratingbureaus vormden de schakel waarmee kredietrisico kon worden vertaald naar een administratieve categorie die binnen het gereguleerde financiële systeem als veilig werd behandeld. De veiligheid bleek afhankelijk van een keten waarin iedere partij zich op de kredietwaardigheid van een andere partij baseerde. De regulering maakte het mogelijk risico door te schuiven.

 

Van monetaire discipline naar institutioneel vertrouwen

 

Zo ontstaat over een periode van bijna een eeuw een opvallend beeld. Na de paniek van 1907 werd de elasticiteit van het geld ondergebracht bij een aangewezen lender of last resort. Door oorlogen en depressies kreeg overheidsschuld vervolgens een steeds centralere positie binnen dat systeem. Toen marktprijzen tijdens crises te sterk begonnen te fluctueren, introduceerden toezichthouders administratieve maatstaven waarmee activa anders konden worden gewaardeerd. Ratings werden vervolgens onderdeel van kapitaalregels, waarna private partijen financiële producten gingen optimaliseren op het verkrijgen van het juiste keurmerk. Toen dat keurmerk tijdens de kredietcrisis zijn betekenis verloor, kwam het risico uiteindelijk opnieuw terecht bij de instellingen die het geldstelsel konden stabiliseren: de centrale bank en de schatkist.

 

Op iedere trede van deze ontwikkeling verandert daarmee dezelfde verhouding. Goud als externe monetaire beperking maakt plaats voor institutioneel beheerde elasticiteit. De marktprijs als signaal maakt plaats voor administratieve waardering. De bankier die zelf kredietrisico analyseert en verlies draagt, maakt plaats voor een systeem waarin een officieel erkend keurmerk mede bepaalt wat veilig is. De markt verdwijnt daarmee niet. Banken, ratingbureaus, verzekeraars en beleggers blijven private partijen. Maar hun gedrag wordt steeds sterker gestuurd door regels die bepalen welk onderpand, welke rating en welk risicomodel toegang geeft tot het financiële systeem.

 

Daarmee komen we terug bij de fundamentele vraag uit de voorgaande twee analyses. Wanneer krediet steeds minder wordt begrensd door daadwerkelijke besparingen, definitieve vereffening en aflossing, moet de financiële stabiliteit op een andere manier worden gewaarborgd. De afgelopen eeuw is die taak steeds meer verschoven naar centrale banken, toezichthouders en overheden die liquiditeit verschaffen en bepalen welke financiële activa als betrouwbaar worden beschouwd. Palyi liet zien dat deze institutionele verschuiving een nieuwe kwetsbaarheid creëert. Wanneer de overheid bepaalt wat veilig is, kunnen marktpartijen hun gedrag gaan afstemmen op de officiële definitie van veiligheid, in plaats van op het daadwerkelijk beoordelen en dragen van risico.

 

Wie draagt uiteindelijk het verlies?

 

Dat is uiteindelijk de grotere betekenis van Palyi’s waarschuwing uit 1938. De fundamentele vraag is niet of Moody’s of Standard & Poor’s betere modellen hadden moeten gebruiken. Het gaat om de vraag wie binnen een financieel systeem bepaalt wat kredietwaardig is en wie het verlies draagt wanneer dat oordeel verkeerd blijkt. Iedere crisis creëert de politieke behoefte aan een nieuwe arbiter die het risico beter moet kunnen meten: een centrale bank, een toezichthouder, een ratingbureau of een steeds verfijnder risicomodel. Maar daarmee kan ook de prikkel verdwijnen om risico zelf te beoordelen.

 

De paradox is dat pogingen om het financiële systeem veiliger te maken daardoor nieuwe vormen van systeemrisico kunnen creëren. Zodra een door de overheid erkend keurmerk bepaalt wat veilig is, ontstaat voor private partijen een prikkel om niet langer uitsluitend te optimaliseren op de kwaliteit van het onderliggende krediet, maar ook op het verkrijgen van het juiste keurmerk.

 

Hier raken de inzichten van Howell, Mises, Rueff, Fekete en Palyi elkaar. Howell beschrijft de afhankelijkheid van bestaande schulden en onderpand. Mises waarschuwde voor kredietexpansie die de rente en kapitaalvorming verstoort. Rueff benadrukte het belang van definitieve monetaire vereffening. Fekete maakte onderscheid tussen zelfliquiderend krediet en schulden die voortdurend moeten worden doorgerold. Palyi voegde daar een institutionele dimensie aan toe: wanneer de overheid bepaalt welke schulden veilig zijn, kan ook de verantwoordelijkheid voor kredietrisico steeds verder worden doorgeschoven.

 

De gezamenlijke les is dat een gezond monetair stelsel niet alleen voldoende liquiditeit moet kunnen verschaffen, maar ook mechanismen nodig heeft die krediet begrenzen, risico zichtbaar maken en verliezen daadwerkelijk laten neerslaan bij degenen die ze hebben genomen. Een financieel systeem kan niet uitsluitend op vertrouwen in deskundigen, toezichthouders en centrale banken worden gebouwd. Het heeft ook onafhankelijke maatstaven en marktmechanismen nodig die verkeerde beslissingen corrigeren, juist wanneer die correctie politiek of financieel ongewenst is.

 

Palyi zag deze ontwikkeling al voordat de moderne financiële regulering haar huidige vorm had gekregen. Zijn waarschuwing was daarom breder dan kredietratings alleen: gecentraliseerd expertgezag kan risico classificeren en verplaatsen, maar het kan het niet laten verdwijnen. Wanneer krediet de geldstandaard wordt en de overheid vervolgens bepaalt welk krediet veilig is, ontstaat een financieel systeem waarin zowel de monetaire begrenzing als de beoordeling van risico steeds meer afhankelijk wordt van institutioneel gezag. Maar geen enkel keurmerk, risicomodel of besluit van een centrale bank kan de fundamentele economische werkelijkheid opheffen: uiteindelijk moet iemand de rekening betalen.

 

Melchior Palyi (1938). Bank Portfolios and the Control of the Capital Market. The Journal of Business, 11(1), 70–111.

Bespreking met citaten uit Palyi’s oorspronkelijke artikel⁠.

Een historisch krantenartikel uit maart 1938 bevestigt dat Palyi’s kritiek destijds daadwerkelijk aandacht kreeg in de financiële sector.

https://fraser.stlouisfed.org/files/docs/publications/nfr/commercialwest/commercialwest_19380305.pdf 

Andrew Smith & Robert E. Wright (2021). Sowing the Seeds of a Future Crisis: The SEC and the Emergence of the Nationally Recognized Statistical Rating Organization (NRSRO) Category, 1971–1975. Business History Review.

Een academische reconstructie van de manier waarop ratingbureaus via regelgeving een bijzondere positie kregen.

Artikel bij Cambridge University Press⁠.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Zoek op naam of categorie