Het eerste Saluutschot en de eerste Onafhankelijkheidsverklaring

Geschreven door Bert Schwitters  

Op 4 juli vieren de Amerikanen de 250^ste verjaardag van de Verklaring waarin de dertien Amerikaanse koloniën van Groot-Brittannië “in Congress” verklaarden dat “deze Verenigde Koloniën vrije en onafhankelijke staten zijn en dat ook rechtens zouden moeten zijn; dat zij ontheven zijn van alle trouw aan de Britse kroon, en dat alle politieke banden tussen hen en de staat Groot-Brittannië volledig zijn en zouden moeten worden verbroken; en dat zij als vrije en onafhankelijke staten de volledige bevoegdheid hebben om oorlog te voeren, vrede te sluiten, allianties aan te gaan, handel te drijven en alle andere handelingen en zaken te verrichten die onafhankelijke staten rechtmatig mogen doen.”

De kanonnen van Fort Oranje

Slechts een handvol Amerikanen zal zich ervan bewust zijn dat in november van datzelfde jaar het eerste saluut ter ondersteuning van de onafhankelijkheid van de kersverse Amerikaanse staten werd afgevuurd door de Nederlandse gouverneur van het Caribische eiland Sint-Eustatius. In haar boek The First Salutebeschreef de Amerikaanse historica Barbara Tuchman (1912 – 1989) hoe „witte rookpluimen boven een turkquoise zee, gevolgd door het gedreun van kanonnen, op 16 november 1776 opstegen vanuit een onopvallend fort op het kleine Nederlandse eiland Sint-Eustatius in West-Indië. De kanonnen van Fort Oranje op Sint-Eustatius beantwoordden het rituele saluut bij het binnenvaren van een buitenlandse haven door een Amerikaans schip, de Andrew Doria, toen het de rede opvoer, met aan de mast de rood-witgestreepte vlag van het Continentale Congres. Met dit antwoord saluut was het bescheiden eilandje Sint-Eustatius de eerste die officieel de grootste gebeurtenis van de eeuw begroette – de toetreding tot de gemeenschap van naties van een nieuwe Atlantische staat die voorbestemd was om de loop van de geschiedenis te veranderen. […] De groet aan de Andrew Doria, op eigen initiatief bevolen door de gouverneur van Sint-Eustatius, Johannes de Graaff, was de eerste erkenning – na de Onafhankelijkheidsverklaring van de opstandige koloniën – van de Amerikaanse vlag en de Amerikaanse natie door een functionaris van een buitenlandse staat.”

De Akte van Verlatinghe

Slechts een fractie van dat kleine handjevol Amerikanen zal zich ervan bewust zijn dat wat Tuchman omschreef als de „bescheiden stem van Sint-Eustatius“, in feite de stem was van de machtige Nederlandse Republiek, waarvan het oprichtingsdocument kan worden beschouwd als ’s werelds allereerste Onafhankelijkheidsverklaring. Op 26 juli 1581 verklaarden de Staten-Generaal van de Verenigde Provinciën der Lage Landen zich onafhankelijk van de Spaanse kroon, op vrijwel dezelfde gronden als die welke bijna twee eeuwen later in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring werden vastgelegd. In hun „Plakkaat van Verlatinghe“ verklaarden de Nederlandse Staten-Generaal: „Zoals iedereen weet, wordt de vorst van een land door God aangesteld om heerser te zijn over zijn onderdanen, om hen te beschermen tegen onrecht, onderdrukking en geweld, zoals een herder zijn schapen. De onderdanen zijn niet door God geschapen ten behoeve van de vorst, om alles te gehoorzamen wat hij beveelt – goddelijk of ongoddelijk, goed of kwaad –, om onderdanig te zijn en als slaven te dienen; maar integendeel, de vorst is door God geschapen ter wille van de onderdanen, zonder wie hij niet zou kunnen regeren, en hij is er om hen met recht en rede te besturen, hen lief te hebben en te ondersteunen zoals een vader zijn kinderen of een herder zijn kudde, en hen zelfs met gevaar voor [zijn] leven te verdedigen en te beschermen.”

Afscheid nemen van een tiran

„En wanneer hij dit niet doet,” zo vervolgt de Akte, „maar in plaats van zijn onderdanen te beschermen, tracht hen te onderdrukken en te laten lijden, hun eeuwenoude vrijheid, gewoonten en voorrechten te schenden, en hen te dicteren en als slaven te gebruiken, dan kan hij niet langer als een vorst worden beschouwd, maar als een tiran. En daarom moeten zijn onderdanen, op grond van recht en rede, na beraadslaging in de Staten-Generaal, hem niet langer als vorst erkennen en afstand van hem doen, en in plaats van hem iemand anders kiezen voor hun bescherming, zonder dat zij iets verkeerds hebben begaan.” Na een lange reeks klachten en verslagen te hebben opgesomd over de mislukte pogingen om hun geschillen met de Spaanse koning bij te leggen en tot een minnelijke schikking te komen, concludeerden de ondertekenaars van de Akte vervolgens: „[…], daarom hebben wij, aangezien wij geen hoop meer koesteren op enige vorm van verzoening en alle andere rechtsmiddelen en hulp ontbreken, overeenkomstig de natuurwet, teneinde de rechten, voorrechten, oude gewoonten en vrijheden van ons vaderland, alsmede het leven en de eer van onze huisvrouwen, kinderen en nakomelingen, opdat zij niet in slavernij van de Spanjaarden zouden vervallen, door het recht gedwongen ons afscheid te nemen van de koning van Spanje en zijn wij genoodzaakt andere middelen te zoeken, die wij het meest geschikt achtten voor het veiligstellen en behouden van onze bovengenoemde rechten, voorrechten en vrijheden.”

De vanzelfsprekende waarheden

De Nederlanders wisten niet alleen wat het betekende om de onafhankelijkheid af te kondigen, maar ook wat het betekende om ervoor te vechten. Toch was hun eerbetoon aan de onafhankelijke Amerikaanse staten niet alleen bedoeld om hen te verwelkomen als gelijken die „de volle bevoegdheid hebben om oorlog te voeren, vrede te sluiten, allianties aan te gaan, handel te drijven en alle andere handelingen en zaken te verrichten die onafhankelijke staten van rechtswege mogen doen.“ De diepere drijfveer voor hun eerbetoon ligt in het feit dat de Amerikanen in die tijd, net als de Nederlanders, „deze waarheden als vanzelfsprekend beschouwden: dat alle mensen gelijk geschapen zijn, dat zij door hun Schepper zijn begiftigd met bepaalde onvervreemdbare rechten, waaronder het recht op leven, vrijheid en het nastreven van geluk. –Dat, om deze rechten te waarborgen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden ontlenen aan de instemming van de geregeerden, –Dat, wanneer een regeringsvorm deze doelen ondermijnt, het recht van het volk is deze te wijzigen of af te schaffen en een nieuwe regering in te stellen, waarvan het fundament is gelegd op zulke beginselen en waarvan de bevoegdheden zijn georganiseerd in een zodanige vorm, als hun het meest geschikt lijkt om hun veiligheid en geluk te bewerkstelligen.”

Alle volkeren …

In januari 1776 schreef Thomas Paine in de inleiding van zijn boek Common Sense: „De zaak van Amerika is in grote mate de zaak van de gehele mensheid. Er zijn vele omstandigheden ontstaan, en er zullen er nog meer ontstaan, die niet plaatselijk, maar universeel zijn, en waardoor de beginselen van alle liefhebbers van de mensheid worden aangetast, en waarbij hun belangen op het spel staan. Het verwoesten van een land met vuur en zwaard, het verklaren van de oorlog aan de natuurlijke rechten van de gehele mensheid, en het uitroeien van de verdedigers daarvan van de aardbodem, is de zorg van elke mens aan wie de natuur het vermogen tot gevoel heeft geschonken; […].” Inderdaad, wanneer je streeft naar onafhankelijkheid en afscheid neemt van tirannen, kun je anderen datzelfde recht niet ontzeggen. Als je dat wel doet, word je uiteindelijk zelf een tiran. In het licht van dit universele beginsel hebben alle volkeren het recht om de politieke banden die hen met een ander volk verbonden hebben, te verbreken en onder de mogendheden der aarde de afzonderlijke en gelijkwaardige positie in te nemen waarop de wetten van de natuur en van de God der natuur hen recht geven. In overeenstemming met deze wetten, en ter bescherming en handhaving van hun eigen rechten, voorrechten, oude gewoonten en vrijheden van hun vaderland, alsmede die van hun landgenoten, en ter bescherming van het leven en de eer van onze huisvrouwen, kinderen en nakomelingen, hebben allevolkeren het recht om afscheid te nemen van tirannen en andere middelen na te streven die zij het meest geschikt achten voor het veiligstellen en behouden van hun bovengenoemde rechten, voorrechten en vrijheden, opdat zij niet in slavernij vervallen.