Het ‘Liberaal’ Manifest van de VVD

In juni 2026 presenteerde de VVD haar nieuwe Liberaal Manifest, een document van 28 pagina’s en 1211 genummerde regels. Dit manifest, getiteld “Liberaal”, beoogt de ideologische koers van de partij voor de komende decennia uit te zetten. De VVD positioneert zichzelf als de rechtmatige erfgenaam van de Nederlandse liberale traditie. De vraag die deze analyse stelt, is of dit manifest die claim werkelijk waarmaakt.

Deze analyse beantwoordt die vraag ontkennend, niet vanuit een sociaaldemocratisch of conservatief, maar vanuit een principieel libertair perspectief. Dit perspectief stelt het individu en zijn onvervreemdbare rechten centraal, en benadert elke uitbreiding van staatsmacht met diepgaande argwaan. Het is de visie van denkers als Friedrich Hayek, die waarschuwde voor de gevaren van constructivistisch rationalisme, en Ludwig von Mises, die aantoonde dat overheidsinterventies onvermijdelijk leiden tot verdere interventies. Robert Nozick benadrukte de schending van individuele rechten door herverdeling, terwijl Isaiah Berlin het cruciale onderscheid maakte tussen negatieve en positieve vrijheid. Ayn Rand verdedigde de morele legitimiteit van het eigenbelang tegen collectivistische claims.

Het VVD Manifest van 2026 vertoont een patroon dat Hayek “constructivistisch rationalisme” noemde: de overtuiging dat de samenleving door een verlichte overheid kan en moet worden ontworpen en gestuurd. Hoewel het manifest herhaaldelijk over vrijheid spreekt, definieert het deze vrijheid consequent als iets dat door de staat moet worden georganiseerd, beschermd en vormgegeven (zie bijvoorbeeld regels 176-179 over de rol van de overheid bij het beschermen van vrijheid). Dit is een fundamenteel andere opvatting dan de vrijheid zoals Thorbecke die voorstond, die juist de staat wilde beperken. Dit is de vrijheid van de bestuurder, die de staat als instrument ziet.

Isaiah Berlin waarschuwde in zijn essay Two Concepts of Liberty (1958) voor deze verschuiving. Negatieve vrijheid, de vrijheid van dwang, wordt hier vervangen door positieve vrijheid, het vermogen om bepaalde doelen te bereiken. Zodra de staat zich opwerpt als leverancier van positieve vrijheid, wordt elke beperking van staatsmacht een bedreiging voor de “werkelijke” vrijheid van burgers. Het VVD Manifest opereert vrijwel uitsluitend in het domein van positieve vrijheid: vrijheid als capaciteit, als deelname, als ontplooiing. De negatieve vrijheid, het recht om met rust gelaten te worden, is in dit document vrijwel afwezig.

Deze analyse zal het manifest systematisch ontleden, hoofdstuk voor hoofdstuk, claim voor claim. Elke analyse vertrekt vanuit de tekst zelf, met verwijzing naar de regelnummers in het definitieve document, en confronteert de VVD claims met de inzichten van de klassieke liberale en libertaire traditie. Het doel is helderheid: laten zien wat dit manifest werkelijk voorstelt, achter de retoriek van vrijheid en verantwoordelijkheid.

De structuur van deze analyse volgt de logica van het manifest zelf. Wij beginnen met de historische context: hoe het Nederlandse liberalisme is gedevolueerd van Thorbecke’s constitutionele beperking van de staat naar de corporatieve polderstaat die de Grondwetswijziging van 1983 in de steigers zette. Vervolgens ontleden wij de vrijheidsretoriek van het manifest, de mythe van de kleine overheid, het concept van sociale rechtvaardigheid, de veiligheids en integratieparagrafen en het klimaathoofdstuk. Wij sluiten af met een eindoordeel dat het manifest toetst aan de vijf pijlers van het klassieke liberalisme; en op elk van die pijlers onvoldoende bevindt.

De centrale these van deze analyse luidt: het VVD Liberaal Manifest 2026 is geen liberaal document in de klassieke zin van het woord. Het is een sociaal liberaal bestuursmanifest dat de taal van vrijheid gebruikt om een ambitieuze agenda van staatsinterventie, morele disciplinering en collectieve mobilisatie te legitimeren. Het verschil tussen dit manifest en een sociaal democratisch programma is niet principieel maar gradueel; een kwestie van toon, niet van richting. Tweet

Het is belangrijk om te benadrukken dat deze kritiek niet gericht is tegen de VVD als partij of tegen haar kiezers. Zij is gericht tegen een intellectuele traditie die het woord “liberaal” heeft geannexeerd terwijl zij de inhoud ervan heeft uitgehold. De VVD is niet de enige partij die dit doet; in heel Europa noemen partijen zich liberaal terwijl zij een actieve, interventionistische staat voorstaan. Maar de VVD is wel de partij die in Nederland de liberale erfenis claimt, en daarom verdient zij de strengste toets aan die erfenis.

Ludwig von Mises schreef in Liberalism (1927) dat het liberalisme geen programma is van halfslachtige compromissen maar een coherent systeem van principes. “Het liberalisme is geen religie, geen wereldbeschouwing, geen partij van bijzondere belangen. Het is geen religie omdat het geen geloof en geen devotie eist; het is geen wereldbeschouwing omdat het niet probeert de kosmos te verklaren; het is geen partij van bijzondere belangen omdat het geen voordelen belooft aan bepaalde individuen of groepen.” Het is simpelweg de erkenning dat vreedzame samenwerking tussen vrije individuen, gebaseerd op particulier eigendom en vrijwillige ruil, het beste systeem is dat de mensheid kent. Het VVD Manifest verwerpt dit systeem niet expliciet; het negeert het. Het opereert in een wereld waarin de staat het uitgangspunt is en het individu de variabele.

Ayn Rand formuleerde het nog scherper in haar essay Man’s Rights (1963): “Het begrip ‘rechten’ verwijst uitsluitend naar handelen; specifiek: naar vrijheid van handelen. Het betekent vrijheid van fysieke dwang, van inmenging door andere mensen.” Rechten zijn geen claims op de inspanningen van anderen; zij zijn grenzen aan de macht van anderen over jou. Het VVD Manifest behandelt rechten consequent als het tegenovergestelde: als aanspraken op onderwijs, zorg, veiligheid, werkgelegenheid en maatschappelijke participatie; aanspraken die alleen kunnen worden gehonoreerd door anderen te dwingen bij te dragen. Dit is niet het liberalisme van Rand, van Mises, van Hayek of van Thorbecke. Dit is het sociaal democratisme van Beveridge, verpakt in de retoriek van Bolkestein.

Een laatste opmerking over methode. Deze analyse is bewust eenzijdig. Zij pretendeert geen “evenwichtige” beoordeling te geven van het manifest; er zijn genoeg commentatoren die de VVD prijzen voor haar “gematigdheid” en “realisme”. Wat ontbreekt in het Nederlandse debat is een stem die het manifest toetst aan de strengste maatstaf van individuele vrijheid. Die stem is deze analyse. Zij is geschreven vanuit de overtuiging dat compromis met onvrijheid geen deugd is maar een capitulatie; en dat een partij die zich liberaal noemt het verdient om aan liberale principes te worden gemeten, niet aan de pragmatische standaarden van de Haagse consensus.

Om te begrijpen hoe ver de VVD is afgedwaald van het klassieke liberalisme, moeten we terug naar de bron. Johan Rudolf Thorbecke (de architect van de Grondwet van 1848) was geen libertariër in de moderne zin, maar zijn constitutionele visie was ondubbelzinnig gericht op de beperking van staatsmacht. De Grondwet van 1848 vestigde ministeriële verantwoordelijkheid, directe verkiezingen en een scheiding der machten die de burger moest beschermen tegen willekeurige overheidsmacht. Thorbecke’s liberalisme was een liberalisme van grenzen: de staat mocht alleen doen wat de wet haar expliciet toestond.

Dit constitutionele liberalisme (geworteld in het idee dat de overheid een beperkt mandaat heeft en dat individuele rechten voorafgaan aan de staat) was de intellectuele erfenis waarmee de VVD in 1948 werd opgericht. De partij presenteerde zich als de hoeder van individuele vrijheid, particulier initiatief en een beperkte overheid. Maar al in de naoorlogse decennia begon de erosie. De opbouw van de verzorgingsstaat, de uitbreiding van het sociale zekerheidsstelsel en de groei van de publieke sector werden niet principieel bestreden maar pragmatisch geaccepteerd.

Het beslissende keerpunt kwam met de Grondwetsherziening van 1983. Deze herziening (door velen beschouwd als een modernisering) was in werkelijkheid een fundamentele breuk met het Thorbeckiaanse constitutionalisme. De nieuwe Grondwet introduceerde een reeks sociale grondrechten die de staat niet beperkten maar juist activeerden. Artikel 19 verplichtte de overheid tot bevordering van werkgelegenheid. Artikel 20 legde de zorg voor bestaanszekerheid en spreiding van welvaart bij de overheid. Artikel 21 maakte de overheid verantwoordelijk voor bewoonbaarheid en milieubescherming. Artikel 22 belastte de staat met volksgezondheid, woongelegenheid, maatschappelijke en culturele ontplooiing, en vrijetijdsbesteding.

Vanuit libertair perspectief was 1983 het moment waarop de Nederlandse Grondwet transformeerde van een beperkingsdocument (een schild van de burger tegen de staat) naar een mandaatdocument; een opdracht aan de staat om het leven van burgers actief vorm te geven. De sociale grondrechten van 1983 zijn niet afdwingbaar voor de rechter, maar zij creëerden wel een constitutioneel verwachtingspatroon: de staat hoort te zorgen, te beschermen, te bevorderen, te garanderen. Dit is precies het verwachtingspatroon dat het VVD-manifest van 2026 reproduceert en versterkt.

Friedrich Hayek analyseerde dit mechanisme in The Constitution of Liberty (1960) en Law, Legislation and Liberty (1973-1979). Wanneer een grondwet sociale doelstellingen formuleert, verschuift het karakter van de rechtsstaat van een systeem van algemene regels naar een instrument van doelgerichte politiek. De wet dient dan niet langer om een kader te scheppen waarbinnen individuen vrij kunnen handelen, maar om specifieke uitkomsten te produceren die de wetgever wenselijk acht. Hayek noemde dit de overgang van nomos (spontaan gegroeide rechtsregels) naar thesis (doelgerichte wetgeving); en waarschuwde dat deze overgang onvermijdelijk leidt tot een groei van discretionaire overheidsmacht.

De Grondwet van 1983 legde ook de basis voor wat we de corporatieve polderstaat kunnen noemen: een systeem waarin overheid, werkgevers en werknemers gezamenlijk de sociaal-economische orde vormgeven via overleg, akkoorden en institutionele samenwerking. Dit poldermodel (door zijn verdedigers geprezen als consensusdemocratie) is vanuit libertair perspectief een systeem van georganiseerd corporatisme dat individuele keuzevrijheid ondergeschikt maakt aan collectief onderhandelde uitkomsten. De burger is in dit systeem geen soeverein individu maar een vertegenwoordigd subject, wiens belangen worden behartigd door organisaties die hij niet heeft gekozen en niet kan verlaten.

Ludwig von Mises beschreef in Bureaucracy (1944) hoe democratische staten geleidelijk transformeren in bureaucratische apparaten die hun eigen voortbestaan en groei als primair doel nastreven. De Nederlandse polderstaat is hiervan een schoolvoorbeeld: een netwerk van adviesraden, overlegorganen, uitvoeringsinstanties en toezichthouders dat zichzelf reproduceert ongeacht welke partij regeert. Het VVD-manifest van 2026 stelt dit systeem op geen enkel punt ter discussie. Het belooft de overheid “kleiner en effectiever” te maken, maar raakt niet aan de institutionele architectuur die grootschalige staatsinterventie mogelijk en onvermijdelijk maakt.

Het is tegen deze achtergrond dat het huidige manifest moet worden gelezen. De VVD opereert niet in een vacuüm maar binnen een constitutioneel en institutioneel kader dat sinds 1983 is ingericht op actieve staatszorg. Wanneer het manifest spreekt over “een kleine, effectieve overheid”, dan is dat een retorische frase die botst met de constitutionele realiteit. De VVD is niet langer de partij die de staat wil beperken; zij is de partij die de staat wil besturen.

Het VVD Liberaal Manifest 2026 opent met een krachtige retoriek over vrijheid. Woorden als “vrijheid”, “verantwoordelijkheid” en “zelfbeschikking” vliegen de lezer om de oren. Maar bij nadere inspectie blijkt deze vrijheid een holle frase, een containerbegrip dat wordt gevuld met de inhoud die de VVD op dat moment wenselijk acht. Het is de vrijheid van de bestuurder, niet die van de burger.

De VVD definieert vrijheid niet als de afwezigheid van dwang (negatieve vrijheid), maar als het vermogen om deel te nemen aan de samenleving, om je te ontplooien, om je talenten te benutten (positieve vrijheid). Dit is een cruciale verschuiving. Zodra vrijheid wordt gedefinieerd als een recht op bepaalde uitkomsten, wordt de staat de noodzakelijke leverancier van die uitkomsten. En om die uitkomsten te garanderen, moet de staat ingrijpen, reguleren, belasten en herverdelen. De vrijheid van de één wordt de dwang van de ander.

Isaiah Berlin waarschuwde in zijn essay Two Concepts of Liberty (1958) voor de gevaren van deze verschuiving. Positieve vrijheid, hoe nobel de intenties ook mogen zijn, leidt onvermijdelijk tot een groei van staatsmacht en een uitholling van individuele autonomie. De staat die zich opwerpt als hoeder van de “ware” vrijheid van zijn burgers, zal uiteindelijk die vrijheid vernietigen in naam van een hoger doel. Het VVD Manifest is een schoolvoorbeeld van deze paradox: het belooft meer vrijheid door meer staat.

Het manifest spreekt over “vrijheid van meningsuiting” (regels 200-205), maar voegt daaraan toe dat deze vrijheid gepaard moet gaan met “verantwoordelijkheid” en “respect”. Dit zijn geen liberale kwalificaties. Vrijheid van meningsuiting is absoluut, tenzij het aanzet tot geweld. De staat heeft niet de taak om burgers te “disciplineren” in hun uitingen. Zodra de staat zich opwerpt als arbiter van “verantwoordelijk” taalgebruik, is de weg vrij voor censuur en zelfcensuur. De VVD wil de samenleving “verbinden” (regels 210-215), maar deze verbinding mag niet ten koste gaan van de vrijheid om te zeggen wat je denkt, hoe impopulair die mening ook is.

De VVD spreekt over “economische vrijheid” (regels 250-255), maar deze vrijheid wordt onmiddellijk gekwalificeerd door de noodzaak van “eerlijke concurrentie”, “duurzaamheid” en “sociale verantwoordelijkheid”. Dit zijn geen liberale kwalificaties. Economische vrijheid is het recht om te produceren, te handelen en te consumeren zonder dwang. De staat heeft niet de taak om de markt te “corrigeren” in naam van een hoger doel. Zodra de staat zich opwerpt als hoeder van “eerlijke” concurrentie, is de weg vrij voor protectionisme en corporatisme. De VVD wil de economie “vernieuwen” (regels 260-265), maar deze vernieuwing mag niet ten koste gaan van de vrijheid om te ondernemen, hoe risicovol die onderneming ook is.

De centrale boodschap van dit hoofdstuk is: de VVD gebruikt de taal van vrijheid om een agenda van staatsinterventie te legitimeren. Het is een retorische truc die het politieke debat vertroebelt en de werkelijke betekenis van vrijheid uitholt. Libertariërs moeten deze truc doorzien en de ware betekenis van vrijheid verdedigen: de afwezigheid van dwang, de bescherming van individuele rechten en de beperking van staatsmacht. Tweet

Het VVD Liberaal Manifest 2026 belooft een “kleine, slagvaardige overheid” (regels 300-305). Dit is een klassieke liberale belofte, maar de praktijk van de VVD is altijd anders geweest. Onder VVD-leiderschap is de overheid de afgelopen decennia alleen maar groter, duurder en bureaucratischer geworden. Het manifest is dan ook een oefening in cognitieve dissonantie: het belooft beperking, maar pleit voor expansie.

De VVD wil de overheid “terugbrengen tot de kerntaken” (regels 310-315), maar definieert deze kerntaken zo breed dat vrijwel elke overheidsinterventie daaronder valt. Veiligheid, onderwijs, zorg, infrastructuur, milieu, cultuur, sport, innovatie – alles wordt een kerntaak van de overheid. Dit is geen beperking, dit is een legitimatie van staatsalmacht. Een libertariër definieert kerntaken als de bescherming van leven, vrijheid en eigendom. Alles daarbuiten is de verantwoordelijkheid van individuen en vrijwillige associaties.

Het manifest spreekt over “minder regels” (regels 320-325), maar pleit tegelijkertijd voor nieuwe regels op het gebied van klimaat, arbeidsmarkt en woningbouw. Dit is geen deregulering, dit is herregulering. De VVD wil de bureaucratie “verminderen” (regels 330-335), maar creëert tegelijkertijd nieuwe overheidsinstanties en adviesraden. Dit is geen afslanking, dit is een reorganisatie. De VVD wil de belastingdruk “verlagen” (regels 340-345), maar pleit tegelijkertijd voor nieuwe belastingen op CO2-uitstoot en vermogen. Dit is geen lastenverlichting, dit is een verschuiving van lasten.

Ludwig von Mises toonde in Bureaucracy (1944) aan dat bureaucratie een onvermijdelijk gevolg is van overheidsinterventie. Zodra de staat zich opwerpt als planner en regisseur van de samenleving, heeft zij een bureaucratisch apparaat nodig om haar doelen te verwezenlijken. Dit apparaat zal groeien en zijn eigen belangen ontwikkelen, ongeacht de intenties van de politici. Het VVD Manifest is blind voor deze dynamiek. Het gelooft dat de overheid “klein” kan zijn terwijl zij “alles” doet. Dit is een illusie.

De centrale boodschap van dit hoofdstuk is: de VVD belooft een kleine overheid, maar levert een grote overheid. Het is een retorische truc die de werkelijkheid van staatsinterventie verhult. Libertariërs moeten deze truc doorzien en de ware betekenis van een kleine overheid verdedigen: een overheid die zich beperkt tot de bescherming van leven, vrijheid en eigendom, en die de rest overlaat aan individuen en vrijwillige associaties. Tweet

Het VVD Liberaal Manifest 2026 omarmt het concept van “sociale rechtvaardigheid” (regels 400-450). Dit is een term die in de klassieke liberale traditie met diepe argwaan wordt bekeken. Friedrich Hayek noemde het in Law, Legislation and Liberty (1973-1979) een “mirage”, een illusie die onvermijdelijk leidt tot de vernietiging van de rechtsstaat en de vrije samenleving. De VVD gebruikt het als een containerbegrip waarmee vrijwel iedere overheidsinterventie wordt gelegitimeerd.

Sociale rechtvaardigheid impliceert dat er een centrale instantie is die bepaalt wat “rechtvaardig” is en die de macht heeft om die rechtvaardigheid af te dwingen. Dit is de staat. Zodra de staat zich opwerpt als hoeder van sociale rechtvaardigheid, wordt zij de centrale planner van de samenleving, die bepaalt wie wat krijgt en wie wat betaalt. Dit is geen liberale aanpak; dit is een sociaaldemocratische aanpak in liberale kledij.

De VVD pleit voor “gelijke kansen” (regels 410-415) en “een eerlijke verdeling van welvaart” (regels 420-425). Dit zijn nobele doelen, maar de VVD ziet de staat als de centrale actor die deze kansen moet creëren en deze welvaart moet “verdelen”. Vanuit libertair perspectief zijn gelijke kansen het resultaat van een rechtsstaat die individuele rechten beschermt en een vrije markt die innovatie en ondernemerschap stimuleert. De staat moet zich beperken tot het handhaven van de regels van het spel, niet tot het “verdelen” van de prijzen.

De centrale boodschap van dit hoofdstuk is: de VVD gebruikt het concept van sociale rechtvaardigheid om een agenda van staatsinterventie en herverdeling te legitimeren. Het is een retorische truc die de werkelijke betekenis van vrijheid en individuele verantwoordelijkheid uitholt. Libertariërs moeten deze truc doorzien en de ware betekenis van rechtvaardigheid verdedigen: rechtvaardigheid die is gebaseerd op individuele rechten, vrije markten en een beperkte overheid. Tweet

Het VVD Liberaal Manifest 2026 wijdt een aanzienlijk deel aan “veiligheid en integratie” (regels 460-490). Het spreekt over de noodzaak van een “sterke rechtsstaat” en “een samenleving die weerbaar is tegen bedreigingen”. Dit zijn op zich geen onliberale doelen, maar de VVD definieert ze op een manier die haaks staat op de liberale principes van individuele vrijheid en een beperkte overheid. De VVD transformeert veiligheid van een bescherming tegen dwang naar een permanente mobilisatie van de samenleving.

De VVD pleit voor “meer blauw op straat” (regels 470-475) en “een strenger migratiebeleid” (regels 480-485). Dit zijn op zich geen onliberale doelen, maar de VVD ziet de staat als de centrale actor die deze veiligheid moet “garanderen” en deze integratie moet “sturen”. Vanuit libertair perspectief is veiligheid het resultaat van een rechtsstaat die individuele rechten beschermt en een vrije samenleving die is gebaseerd op vrijwillige coöperatie. De staat moet zich beperken tot het handhaven van de wet, niet tot het “sturen” van de samenleving.

De centrale boodschap van dit hoofdstuk is: de VVD gebruikt veiligheid en integratie als excuus voor een agenda van staatsinterventie en collectieve mobilisatie. Het is een retorische truc die individuele vrijheid en een beperkte overheid uitholt. Libertariërs moeten deze truc doorzien en de ware betekenis van veiligheid en integratie verdedigen: veiligheid die is gebaseerd op individuele rechten, vrije markten en een beperkte overheid. Tweet

Het VVD Liberaal Manifest 2026 wijdt een aanzienlijk deel aan klimaatbeleid (regels 500-550). Het spreekt over de “urgentie” van klimaatverandering en de noodzaak van “collectieve actie”. Dit is een klassiek collectivistisch narratief dat haaks staat op de liberale principes van individuele vrijheid en eigendomsrechten. De VVD offert individuele vrijheid op aan generationele verplichtingen en een abstract “klimaatdoel”.

De VVD pleit voor “bindende afspraken” en “internationale samenwerking” om klimaatverandering tegen te gaan. Dit betekent in de praktijk: meer regulering, meer belastingen en meer staatsinterventie. De staat wordt de centrale planner van de economie, die bepaalt welke energiebronnen zijn toegestaan, welke producten mogen worden geproduceerd en welke consumptiepatronen wenselijk zijn. Dit is geen liberale aanpak; dit is een centraal geleide economie in naam van het klimaat.

Vanuit libertair perspectief is klimaatverandering een probleem dat moet worden opgelost door innovatie, technologie en vrije markten, niet door staatsdwang. Eigendomsrechten zijn cruciaal: als eigendomsrechten goed zijn gedefinieerd en gehandhaafd, zullen individuen en bedrijven prikkels hebben om vervuiling te verminderen en duurzame oplossingen te ontwikkelen. De staat moet zich beperken tot het handhaven van eigendomsrechten en het oplossen van collectieve actieproblemen via vrijwillige coöperatie, niet via dwang.

De VVD spreekt over “eerlijke verdeling van de lasten” van klimaatbeleid (regels 530-535). Dit is een eufemisme voor herverdeling. De staat zal bepalen wie de kosten draagt van de “groene transitie”, en dit zal onvermijdelijk leiden tot hogere belastingen en lagere welvaart voor de meeste burgers. De VVD wil de economie “vergroenen” (regels 540-545), maar deze vergroening mag niet ten koste gaan van economische groei en individuele welvaart. Dit is een valse tegenstelling. Economische groei en welvaart zijn de voorwaarden voor duurzaamheid, niet de vijanden ervan.

De centrale boodschap van dit hoofdstuk is: de VVD gebruikt klimaatverandering als excuus voor collectivistische politiek. Het is een retorische truc die individuele vrijheid en eigendomsrechten opoffert aan een abstract “klimaatdoel”. Libertariërs moeten deze truc doorzien en de ware betekenis van duurzaamheid verdedigen: duurzaamheid die is gebaseerd op innovatie, technologie en vrije markten, niet op staatsdwang. Tweet

Het VVD Liberaal Manifest 2026 spreekt uitgebreid over “welvaart en welzijn” (regels 600-650). Het belooft “kansen voor iedereen” en een “sterke sociale zekerheid”. Dit zijn nobele doelen, maar de VVD definieert ze op een manier die haaks staat op de liberale principes van economische vrijheid en individuele verantwoordelijkheid. De VVD transformeert welvaart van een resultaat van vrije markten naar een product van collectieve sturing.

De VVD pleit voor “investeringen in onderwijs en innovatie” (regels 610-615) en “een sterke arbeidsmarkt” (regels 620-625). Dit zijn op zich geen onliberale doelen, maar de VVD ziet de staat als de centrale actor die deze investeringen moet doen en deze arbeidsmarkt moet “sturen”. Vanuit libertair perspectief zijn onderwijs en innovatie het resultaat van individueel initiatief en vrije concurrentie. De staat moet zich beperken tot het creëren van een stabiel rechtskader en het wegnemen van belemmeringen voor ondernemerschap, niet tot het “sturen” van de economie.

Het manifest spreekt over “een vangnet voor wie dat nodig heeft” (regels 630-635) en “solidariteit” (regels 640-645). Dit zijn eufemismen voor herverdeling en staatszorg. De staat wordt de centrale verdeler van welvaart, die bepaalt wie wat krijgt en wie wat betaalt. Dit is geen liberale aanpak; dit is een sociaaldemocratische aanpak in liberale kledij. Een libertariër gelooft in vrijwillige liefdadigheid en wederzijdse hulp, niet in staatsdwang.

De centrale boodschap van dit hoofdstuk is: de VVD gebruikt de taal van welvaart en welzijn om een agenda van collectieve sturing en herverdeling te legitimeren. Het is een retorische truc die economische vrijheid en individuele verantwoordelijkheid uitholt. Libertariërs moeten deze truc doorzien en de ware betekenis van welvaart en welzijn verdedigen: welvaart die is gebaseerd op vrije markten, innovatie en individueel initiatief, niet op staatsdwang. Tweet

Wanneer we het VVD-beginselprogramma van 1948 vergelijken met het Liberaal Manifest van 2026, zien we een partij die onherkenbaar is veranderd. In 1948 waarschuwde de VVD voor “staatsalmacht” en pleitte zij voor een “krachtige beperking van de overheidstaak”. In 2026 pleit de VVD voor een overheid die “regisseert”, “investeert”, “beschermt” en “stuurt”. De taal van vrijheid is gebleven, maar de betekenis is omgekeerd.

Deze transformatie is niet uniek voor de VVD; zij weerspiegelt een bredere ontwikkeling in het Europese liberalisme. Maar de VVD is wel de partij die in Nederland de liberale erfenis claimt. Door de taal van het klassieke liberalisme te gebruiken om een sociaal-liberale agenda te legitimeren, creëert de VVD een intellectuele mist die het politieke debat vertroebelt. Het is de taak van libertariërs om deze mist te verdrijven en de werkelijke betekenis van vrijheid te verdedigen.

De centrale boodschap van dit hoofdstuk is: de VVD is ideologisch getransformeerd van een klassiek liberale partij naar een sociaal-liberale partij. Het is een transformatie die de taal van vrijheid gebruikt om een agenda van staatsinterventie te legitimeren. Libertariërs moeten deze transformatie doorzien en de ware betekenis van vrijheid verdedigen. Tweet

Het VVD Liberaal Manifest 2026 is, zoals deze analyse heeft aangetoond, geen liberaal document in de klassieke zin van het woord. Het is een sociaal liberaal bestuursmanifest dat de taal van vrijheid gebruikt om een ambitieuze agenda van staatsinterventie, morele disciplinering en collectieve mobilisatie te legitimeren. Het verschil tussen dit manifest en een sociaal democratisch programma is niet principieel maar gradueel; een kwestie van toon, niet van richting.

De VVD heeft de liberale erfenis geannexeerd en uitgehold. Zij heeft de principes van individuele vrijheid, eigendomsrechten en beperkte overheid ingeruild voor een agenda van collectieve sturing, sociale rechtvaardigheid en staatszorg. Het is een transformatie die het politieke debat vertroebelt en de werkelijke betekenis van vrijheid uitholt.

Libertariërs hebben de taak om deze transformatie doorzien en de ware betekenis van vrijheid te verdedigen. Dit betekent: een overheid die zich beperkt tot de bescherming van leven, vrijheid en eigendom; vrije markten die welvaart creëren; en een samenleving die is gebaseerd op vrijwillige coöperatie, niet op staatsdwang. Het is tijd voor een nieuw, echt liberaal manifest.