Que cada vela aguante su llama.
In die ene zin schuilt een waarheid die ouder is dan politieke partijen, ouder dan de verzorgingsstaat en ouder dan vrijwel elke moderne ideologie.
Een vrije samenleving begint met de erkenning dat ieder mens verantwoordelijk is voor zijn eigen leven. Voor zijn keuzes. Voor zijn fouten. Voor zijn successen. Voor zijn verplichtingen. Laat iedere kaars zijn eigen vlam dragen.
Dat betekent niet dat mensen alles alleen moeten doen. Integendeel. De menselijke beschaving is gebouwd op samenwerking. Families, bedrijven, verenigingen, wetenschappelijke netwerken, handelsrelaties en lokale gemeenschappen zijn allemaal ontstaan doordat mensen vrijwillig besloten samen te werken omdat zij daar wederzijds voordeel in zagen.
Maar vrijwillige samenwerking is iets fundamenteel anders dan gedwongen solidariteit.
Vrijwel alle grote religieuze tradities erkennen het belang van persoonlijke verantwoordelijkheid. In het christendom staat ieder mens uiteindelijk zelf voor God. De christelijke opdracht tot naastenliefde heeft alleen betekenis wanneer zij vrijwillig wordt uitgevoerd. Een afgedwongen gift is geen liefdadigheid.
Het jodendom benadrukt persoonlijke verantwoordelijkheid en morele keuzes. In de islam wordt ieder individu beoordeeld op zijn eigen daden. Het boeddhisme leert dat handelingen gevolgen hebben en dat ieder mens verantwoordelijkheid draagt voor zijn eigen gedrag. De verschillen tussen deze tradities zijn groot, maar op dit punt delen zij een opmerkelijk inzicht: verantwoordelijkheid kan niet worden uitbesteed aan een overheid.
Ook veel van de belangrijkste denkers uit de geschiedenis kwamen tot vergelijkbare conclusies. Aristoteles zag de mens als een moreel wezen dat karakter vormt door eigen handelen. John Locke verdedigde het principe van zelfeigendom. Adam Smith begreep dat samenwerking ontstaat uit vrijwillige interactie. Alexis de Tocqueville zag hoe vrije verenigingen en lokale gemeenschappen een krachtiger bron van solidariteit waren dan politieke instituties. En Friedrich Hayek waarschuwde voor de arrogantie van planners die denken het leven van miljoenen mensen van bovenaf te kunnen organiseren.
Toch is precies dat de dominante politieke gedachte van onze tijd geworden. Alsof solidariteit uit Den Haag of Brussel moet komen. Alsof vrijgevigheid kan worden afgedwongen via belastingen. Alsof compassie ontstaat door bureaucratie.
Maar solidariteit is geen product van dwang.
Een overheid kan geld innen. Zij kan regels opleggen. Zij kan sancties uitdelen. Wat zij niet kan doen, is een mens vrijgevig maken. Wat zij niet kan doen, is verantwoordelijkheid vervangen.
Echte solidariteit ontstaat wanneer vrije mensen besluiten elkaar te helpen. Wanneer ouders voor hun kinderen zorgen. Wanneer buren elkaar ondersteunen. Wanneer ondernemers kansen creëren. Wanneer mensen vrijwillig tijd, geld of kennis inzetten voor anderen.
Vrijheid en solidariteit zijn daarom geen tegenpolen. Vrijheid is juist de voorwaarde voor solidariteit. Zonder keuze bestaat geen vrijgevigheid. Zonder verantwoordelijkheid bestaat geen moraal.
Daarom blijft het uitgangspunt eenvoudig:Laat iedere kaars zijn eigen vlam dragen.
Want alleen vrije mensen kunnen werkelijk verantwoordelijk zijn. En alleen verantwoordelijke mensen kunnen werkelijk solidair zijn. Niet omdat een overheid het beveelt. Maar omdat zij daar zelf voor kiezen. Dat is de basis van menselijke waardigheid, beschaving en een vrije samenleving.
