Dit artikel is geschreven door Sander Boon
Maatschappelijke en economische problemen veroorzaakt door paradigmadominantie in wetenschappen
Vier belangrijke pijlers van het westerse wetenschappelijk onderwijs – politicologie, rechten, economie en sociologie – creëren door absentie van belangrijke kennisdomeinen maatschappelijke en economische problemen. We kunnen niet meer goed begrijpen wat er in onze tijd misgaat, waarom dat gebeurt en welke keuzes we moeten maken om weer op een begrijpelijk en helend pad te komen. De oorzaak van de blinde vlekken is paradigmadominantie in de sociale wetenschappen en hoe die de lens bepaalt waarmee we hedendaagse problemen bekijken en hoe we de samenleving besturen. Bij de vier in dit artikel besproken wetenschappelijke richtingen is van een inhoudelijke asymmetrie sprake die in bijna alle westerse (inclusief Nederlandse) curricula zichtbaar is. Dit creëert niet per se een totale onwetendheid, maar wel een blinde vlek voor bepaalde causale mechanismen, historische en werkbare alternatieven.
In veel politicologieprogramma’s staat de uitbreiding van rechten voor burgers door invoeging van sociale grondrechten in de Grondwet centraal (gebaseerd op John Rawls’ A Theory of Justice, hedendaagse analyses van de verzorgingsstaat, ongelijkheid en identiteitspolitiek). Klassieke grondrechten — vrijheid van meningsuiting, eigendomsrecht, contractvrijheid, bescherming tegen willekeurige staatsinmenging (Isaiah Berlin’s “negative liberty”, Robert Nozick, Friedrich Hayek) — worden meestal nog wel behandeld in de geschiedenis van het politieke denken, maar niet meer als levend uitgangspunt voor beleidsanalyse.
Gevolg: Studenten leren vaak dat “rechten uitbreiden” per definitie vooruitgang is, zonder systematisch de spanning te zien tussen negatieve en positieve rechten, dus tussen klassieke en sociale grondrechten. Positieve rechten vereisen immers herverdeling en regulering, wat per definitie negatieve rechten beperken (belastingen, speech codes, eigendomsbeperkingen). Dit maakt het ook moeilijker om te zien waarom “meer rechten” samengaat met minder ervaren vrijheid, toenemende polarisatie of afnemend vertrouwen in instituties.
Rechtenfaculteiten hebben de hele studie opgebouwd rondom positief recht, de rechtsregels die samengaan met de uitbreiding van sociale grondrechten: wat de wetgever, rechter of EU heeft vastgelegd. Natuurrechtelijke of klassiek-liberale benaderingen — waarin bepaalde rechten (leven, vrijheid, eigendom) voorafgaan aan de staat en als begrenzing dienen — zijn grotendeels verbannen naar rechtsfilosofie of geschiedenis. In Nederland en Europa ligt de nadruk sterk op evenredigheidstoetsing, sociale grondrechten en positieve verplichtingen van de overheid.
Gevolg: Zonder een substantieel natuurrechtelijk of negatief-rechtenkader wordt recht vooral gezien als instrument van sociale engineering. De klassieke vraag “mag de wetgever alles wat hij wil?” (en welke morele grenzen er zijn) raakt onderbelicht. Dat compliceert het begrijpen van fenomenen als “rechteninflatie”, waar nieuwe positieve claims bestaande negatieve vrijheden uithollen, of van situaties waarin positief recht moreel problematisch uitpakt.
In vrijwel alle standaardopleidingen (macro-economie, monetaire economie) is het uitgangspunt het huidige fiat-systeem met centrale banken (ECB, Fed), discretionaire monetaire politiek, inflatiedoelstellingen en de rol van de staat als stabilisator. De goudstandaard (of bredere commodity-money traditie) wordt behandeld als historisch fenomeen, vaak met de impliciete boodschap dat het rigide en achterhaald was. Een andere grote blinde vlek van de moderne economische wetenschap is het ontbreken van het concept van ondernemerschap, het speelt in de gebruikte academische handboeken niet of nauwelijks een rol.
Gevolg: Studenten missen een grondig begrip van de monetaire geschiedenis en de mechanismen die Oostenrijkse economen (Mises, Hayek, Rothbard) benadrukken: Cantillon-effecten, kunstmatige kredietexpansie als bron van conjunctuurcycli, en de politieke economie van geldcreatie. Dit beperkt het vermogen om actuele problemen als asset-inflatie, schuldenaccumulatie, ongelijkheid via monetaire kanalen of de aantrekkingskracht van alternatieven (Bitcoin als “digital gold”) analytisch te duiden. Het fiat-systeem wordt als vanzelfsprekend gezien in plaats van als een relatief recent en politiek geladen experiment. Door gebrek aan kennis over ondernemerschap leren studenten niet dat juist daar de meeste innovatie, productiviteitsgroei en welvaart uit ontstaat.
De dominante sociologische en psychologische faculteiten benadrukken sociale constructie, nurture, machtsstructuren en tabula rasa-achtige aannames (gedrag en verschillen zijn primair het resultaat van socialisatie, instituties en discours). Evolutionaire psychologie, gedragsgenetica en inzichten uit neurobiologisch onderzoek worden marginaal behandeld of expliciet als reductionistisch of “biologisch deterministisch” gekritiseerd. De maakbare samenleving, het maakbare klimaat en tegenwoordig zelfs de maakbare mens (transgender) staan voorop.
Gevolg: Dit creëert een blinde vlek voor de interactie tussen nature en nurture. Verschillen in uitkomsten (criminaliteit, onderwijs, familieformatie, culturele patronen) worden bijna uitsluitend toegeschreven aan “systemische” of structurele factoren. Dat belemmert het begrijpen waarom bepaalde beleidsinterventies persistent falen of averechts werken, en waarom culturele of genetische factoren (naast omgeving) robuuste voorspellers blijven. De mens als evolutionair gevormd wezen met aangeboren neigingen (reciprociteit, tribalisme, statuscompetitie, etc.) is uit het wetenschappelijke plaatje verdwenen.
Implicaties
Deze vier asymmetrieën hangen samen met een bredere ideologische homogeniteit in de sociale wetenschappen en humanities. Surveys laten consistent zien dat linkse/liberaal-progressieve opvattingen sterk oververtegenwoordigd zijn onder faculteitsleden (vaak ratio’s van 5:1 tot meer dan 10:1 in veel disciplines; economie en sommige politicologie-afdelingen zijn relatief minder extreem dan sociologie of genderstudies). Dit is geen complot, maar een zelfversterkend proces via zelfselectie, publicatiebias en sociale normen. Het resultaat is dat bepaalde klassieke, libertaire, naturalistische of Oostenrijkse school perspectieven structureel onderbelicht blijven of afwezig zijn.
Veel hedendaagse spanningen — monetaire instabiliteit, erosie van klassieke vrijheden onder druk van positieve claims, culturele fragmentatie, hardnekkige ongelijkheden ondanks massale interventies — zijn moeilijker scherp te diagnosticeren als je alleen de dominante lenzen hebt meegekregen. De “vergeten” kanten bieden juist gereedschap om historische lessen en menselijke natuur als beperking serieus te nemen.
Hoewel de dominante paradigma’s ook empirische en institutionele successen hebben geboekt, zit het probleem vooral in het gebrek aan evenwicht en aan expliciete confrontatie met alternatieven. Goed wetenschappelijk onderwijs zou studenten juist moeten leren beide kanten te wegen — negatieve én positieve rechten, positivistisch én natuurrechtelijk denken, fiat én commodity-perspectieven, constructie én evolutionaire realiteit — in plaats van één set als vanzelfsprekend te presenteren.
Blijf op de hoogte van nieuwe publicaties, lezingen en analyses over economie, vrijheid en maatschappelijke ordening vanuit het perspectief van het Mises Instituut Nederland.
Het Mises Instituut Nederland bevordert kennis en begrip vanuit het perspectief van de Oostenrijkse School van economie en de beginselen van een vrije samenleving.
Eén reactie
Thank you for this insightful and instructive article. Thomas Kuhn’s thesis of paradigm shift is that it is impossible to change the views of the incumbents, since all incentives motivate them to keep conducting what they think of as “normal science”. Unconventional, rebellious and innovative thinkers are required to originate, evolve and build the new paradigm. May Mises Instituut Nederland continue to lead the way.